Księżyc
Zakrycie przez Księżyc: gdy gwiazda lub planeta znika za tarczą
W skrócie
Podczas zakrycia Księżyc przesuwa się przed gwiazdą albo planetą. Gwiazda zwykle znika bardzo nagle, ponieważ jest prawie punktowym źródłem, a Księżyc nie ma gęstej atmosfery rozmywającej przejście. Czas i sam fakt wystąpienia zależą silnie od punktu obserwacji. Pełna wersja Apphemeride pokazuje nadchodzące zakrycia na liście zjawisk z przypomnieniami.
Jak dochodzi do zakrycia?
Księżyc przesuwa się na tle gwiazd ku wschodowi mniej więcej o własną średnicę w ciągu godziny. Jego droga przebiega w pasie wokół ekliptyki. Jeśli tarcza przejdzie przed odpowiednim obiektem, ten zniknie za brzegiem i później pojawi się po drugiej stronie.
Przy przejściu blisko środka zakrycie może trwać rzędu godziny. Przy samym brzegu jest krótsze: minuty, a niekiedy sekundy. Przebieg zależy od względnego ruchu, rozmiaru tarczy i kierunku przecięcia. Zbliżanie gwiazdy do brzegu można w lornetce dostrzec już w ciągu kilku minut.
Dominujący ruch ku wschodowi powoduje zwykle wejście po wschodniej i wyjście po zachodniej stronie księżycowej. Konkretnego kąta na brzegu nie określa jednak sama reguła „lewo–prawo”: tor może być ukośny, a obraz optyczny odwrócony. Przy obserwacji korzystaj z orientacji i szczegółów dla danego wydarzenia.
Dlaczego lokalizacja ma tak duże znaczenie?
Bliski Księżyc ma dużą paralaksę. Z dwóch odległych punktów Ziemi widzimy go pod innym kątem na tle praktycznie nieruchomej gwiazdy. Różnica może być większa niż jego tarcza. Zjawisko obserwowane z Warszawy nie musi więc zachodzić również w innym kraju, a nawet w innej części Polski.
Każde zakrycie ma określony obszar widoczności. Godziny wejścia i wyjścia zmieniają się między miejscami, dlatego ogólna wzmianka o wydarzeniu nie wystarcza do ustawienia stopera. Trzeba uwzględnić współrzędne i sprawdzić, czy Księżyc oraz cel znajdują się nad horyzontem.
Na granicy obszaru może wystąpić **zakrycie brzegowe**. Góry i doliny na brzegu Księżyca wielokrotnie zasłaniają oraz odsłaniają gwiazdę, tworząc serię zniknięć i pojawień. Wąski pas takiego zjawiska wymaga szczególnie dokładnego wyboru stanowiska.
Jakie obiekty mogą zostać zakryte?
Wśród jasnych gwiazd odpowiednio blisko ekliptyki leżą Aldebaran, Regulus, Spika i Antares. Księżyc może również zakrywać gwiazdy Plejad: wtedy kolejne punkty gromady znikają w różnym czasie.
Zakrycia danej gwiazdy często przychodzą seriami, po których następują długie przerwy. Orbita Księżyca jest nachylona do ekliptyki, a linia jej węzłów obiega pełny cykl w około 18,6 roku. Zmienia to pas nieba, po którym przechodzi tarcza. Miesięczne zbliżenie do tej samej gwiazdy nie musi zawsze oznaczać jej zasłonięcia.
Możliwe są także zakrycia planet, w tym Wenus, Marsa, Jowisza i Saturna, a również Merkurego, Urana oraz Neptuna. Planeta ma rozróżnialną średnicę kątową, dlatego jej tarcza znika stopniowo, zwykle przez sekundy lub dłużej zależnie od wielkości i geometrii. Gwiazda zachowuje się znacznie bardziej jak nagle wyłączony punkt.
Wskazówki obserwacyjne
Najłatwiej zauważyć zniknięcie przy ciemnym brzegu. Przy rosnącym Księżycu prowadząca strona bywa nieoświetlona, więc gwiazda może zniknąć przy pozornie pustym niebie. Przy malejącym Księżycu efektowne jest ponowne pojawienie się po ciemnej stronie. W okolicy pełni jasna tarcza utrudnia rozpoznawanie słabszych celów.
Stabilna lornetka wystarcza do części jasnych zjawisk, a mały teleskop pozwala śledzić więcej szczegółów. Rozpocznij obserwację kilka minut przed wyznaczoną chwilą i wcześniej ustal orientację obrazu. Ostateczny kontakt zależy także od profilu brzegu oraz dokładnego stanowiska.
Precyzyjne rejestracje zakryć mają wartość naukową, między innymi w badaniach profilu brzegu i układów gwiazdowych. Wymagają wiarygodnego pomiaru czasu i właściwej metody, nie samego subiektywnego odczytu zegarka. Zakrycia przy małej odległości od Słońca wymagają odrębnej oceny bezpieczeństwa; nie przeszukuj lornetką okolicy Słońca bez odpowiedniej ochrony i doświadczenia.
Tak pomaga Apphemeride
Tak pomaga Apphemeride
Zakrycie przez Księżyc jest jednym z trzydziestu typów wydarzeń pełnej wersji, obok koniunkcji księżycowych i planetarnych. Lista zjawisk pozwala przejrzeć okres od tygodnia do dwóch lat. Szczegóły wyjaśniają czas, kierunek patrzenia, potrzebny sprzęt i to, dlaczego wydarzenie jest interesujące. Miniaturowa mapa nieba z regulacją czasu pokazuje zbliżenie.
Przypomnienie można ustawić na moment zjawiska albo godzinę, dwanaście godzin, dzień lub tydzień wcześniej. Zwróć uwagę na informację o lokalnym horyzoncie: wpis na liście nie gwarantuje widoczności z Twojego miejsca. Bezpłatne dane Księżyca podają jego wschód i zachód. Więcej na stronie zjawisk i zakryć.
Częste pytania
Czy zakrycie gwiazdy i zakrycie przez Księżyc znaczą to samo?
Często opisują to samo zdarzenie z dwóch stron: zasłaniany cel i ciało zasłaniające. Gwiazdę może jednak zakryć także planetoida, a Księżyc może zakrywać nie tylko gwiazdy, ale również planety. Dlatego pełny opis powinien wskazywać oba obiekty.
Dlaczego gwiazda znika tak nagle?
Jej obraz ma bardzo mały rozmiar kątowy, a Księżyc nie ma gęstej atmosfery stopniowo osłabiającej światło. Gdy brzeg zasłoni kierunek do gwiazdy, jasność szybko spada. Rozciągła tarcza planety potrzebuje więcej czasu na całkowite schowanie.
Czy Księżyc może zakrywać planety?
Tak, wszystkie główne planety mogą znajdować się na odpowiednim torze. Widoczność dotyczy jednak określonej części Ziemi, a jasność tła, faza Księżyca i odległość od Słońca decydują o trudności obserwacji. Jasna planeta nie oznacza automatycznie łatwego lub bezpiecznego wydarzenia.
Jakie jasne gwiazdy mogą być zakrywane?
Między innymi Aldebaran, Regulus, Spika i Antares, ponieważ leżą blisko ekliptyki. Dochodzą słabsze gwiazdy i gromady, takie jak Plejady. Występowanie serii zależy od zmieniającej się orientacji węzłów orbity w cyklu około 18,6 roku.
