Ay
Ay bir yıldızı veya gezegeni örttüğünde
Kısaca
Ay, yörünge hareketi sırasında bir yıldızın veya gezegenin önünden geçebilir. Noktasal görünen bir yıldız, Ay’ın belirgin atmosferi olmayan kenarında çok hızlı kaybolur; gezegenin diski ise aşamalı örtülür. Olayın gerçekleşip gerçekleşmemesi ve zamanı gözlem yerine güçlü biçimde bağlıdır. Apphemeride’nin tam sürümündeki olay listesi yaklaşan Ay örtmelerini ve hatırlatmaları sunar.
Bir örtme nasıl oluşur?
Ay yıldızlar önünde doğuya, kabaca saatte kendi çapı kadar ilerler. Ekliptik yakınında taradığı bantta bir yıldız veya gezegenle aynı görüş doğrultusuna gelirse onu örter. Yıldız Ay’ın hareket yönündeki kenarın arkasına girer ve daha sonra diğer taraftan çıkar. Göksel doğuya hareket temel yönelimdir; yerel toposentrik yol, kenara teğet geçiş ve görüntünün dönüşü nedeniyle her teması ekranın aynı sağ veya sol kenarına bağlayamazsınız.
Süre, yolun disk merkezine yakınlığına ve göreli açısal hıza bağlıdır. Merkeze yakın geçiş yaklaşık bir saat mertebesinde sürebilir. Kenara yakın örtmeler dakikalar veya saniyelerle sınırlı olabilir. Ay’a yaklaşan parlak bir yıldızın aralığı birkaç dakika içinde gözle görülür biçimde küçülür; buna rağmen başlangıcı zamanında yakalamak için önceden hazırlanmak gerekir.
Konum neden bu kadar önemlidir?
Ay yakın olduğu için Yer yüzeyindeki bakış noktası **paralaks** oluşturur. Yermerkezli ve yüzeyden bakış doğrultuları arasındaki fark ufukta yaklaşık bir derece ölçeğindedir; farklı yerlerdeki gözlemciler de diski yıldızlara göre farklı konumlarda görür. Bir yerde merkezî gerçekleşen geçiş, başka bir yerde kenardan sıyırabilir veya hiç örtme oluşturmayabilir.
Bu yüzden İstanbul için verilen temas saatini Göreme’ye aktarmak doğru olmaz. İki yerde olayın süresi, görünür yüksekliği ve hatta varlığı farklı olabilir. Bir bölgenin “Türkiye’den görülebilir” diye işaretlenmesi ülkenin bütün noktalarında aynı görünüm anlamına gelmez. Kesin koordinat ve yerel ufuk gerekir.
Görünürlük alanının kenarında dar bir teğet örtme kuşağı bulunur. Yıldız Ay’daki dağların arkasında kaybolup vadiler arasından tekrar belirebilir; birkaç kez yanıp sönmüş gibi görünür. Bu karmaşık kenar, düzgün bir daire modeliyle hesaplanan tek temas anından ayrıntıda farklıdır.
Hangi nesneler örtülebilir?
Ekliptiğe yakın parlak örnekler Aldebaran, Regulus, Spica ve Antares’tir. Ülker yıldız kümesinin üyeleri de uygun dönemlerde art arda örtülebilir. Ay yolunun ekliptiğe eğimi ve düğümlerin yaklaşık 18,6 yıllık gerilemesi nedeniyle belirli bir yıldızın örtmeleri seri hâlinde gelir; sonra uzun aralar olabilir. Bu nedenle “Ay bu yıldızı her ay her yerden örter” sonucu doğru değildir.
Gezegenler de örtülebilir. Yıldızların aksine ölçülebilir bir diskleri olduğu için kaybolmaları birkaç saniye veya daha uzun bir zaman alabilir; süre açısal çap ve yolun kenara açısına bağlıdır. Venüs, Mars, Jüpiter veya Satürn gibi parlak örnekler dikkat çekicidir; Merkür, Uranüs ve Neptün örtmeleri de mümkündür. Güneş’e yakın veya gündüz gerçekleşen olaylarda yön bulma ve optik güvenlik ayrıca önemlidir; Güneş’e yakın tarama yapmayın.
Gözlem önerileri
Kayboluşun karanlık Ay kenarında gerçekleşmesi kontrastı artırır. Büyüyen Ay’da çoğu olağan geçişte karanlık taraftan giriş, küçülen Ay’da karanlık taraftan çıkış elverişli olabilir. Ancak yerel yolun açısını ve astronomik doğu-batı yönünü kontrol edin; optiğin aynaladığı görüntüde sağ-sol sabit değildir. Dolunay yakınındaki parlak kenar sönük yıldızları bastırır.
Parlak hedeflerin yaklaşmasını dürbünle izlemek mümkün olabilir; küçük bir teleskop daha fazla ayrıntı gösterir. Gezegen diskinin aşamalı örtülmesini seçmek için yeterli büyütme ve sakin hava gerekebilir. İstanbul’da yapıların, Göreme’de arazi sırtlarının Ay’ı örtmediğinden emin olun. Tahmin edilen zamandan birkaç dakika önce başlayın; tam konum, senkronize saat ve Ay kenar profili hassas gözlemlerde belirleyicidir.
Ölçümlü video veya doğru zaman kaydı, kenar profilinin incelenmesine katkı verebilir. Böyle bir çalışma yapıyorsanız cihaz gecikmesini ve saat kaynağını da belgelendirin. Uygulamadaki saniyeli gösterim, her optik ve atmosfer koşulunda aynı gözlemsel doğruluk garantisi değildir.
Apphemeride nasıl yardımcı olur?
Apphemeride nasıl yardımcı olur?
Tam sürümün olay listesinde Ay örtmesi, Ay ve gezegen kavuşumlarıyla birlikte 30 olay türünden biridir. Olay ayrıntısı zamanı, bakış yönünü, gerekli ekipmanı ve gözlem değerini açıklar. Zaman kaydırıcılı küçük gök haritası yaklaşmanın geometrisini gösterir. Ufuk altı bilgisi varsa bunu bir erişilebilirlik işareti olarak okuyun; olay listede bulunmasıyla yerinizden gözlenebilir olması aynı şey değildir.
Önizleme bir haftadan iki yıla kadar seçilebilir; hatırlatma olay anı veya 1 saat, 12 saat, 1 gün, 1 hafta öncesi kurulabilir. GPS konumundaki temel Ay doğuşu ve batışı ücretsiz kalır. Başka yer ve tarih seçimi, olay listeleri ve hatırlatmalar tam sürümdedir. Ayrıntılar: gök olayları ve Ay örtmeleri.
Sık sorulan sorular
Ay örtmesi ile yıldız örtmesi arasındaki fark nedir?
Aynı olay için kullanılabilirler: Ay bir yıldızın önüne geçer. İlki örten, ikincisi örtülen cismi vurgular. Ancak bir asteroidin yıldızı örtmesi de yıldız örtmesidir; Ay gerekmez. Ay ayrıca yıldız değil bir gezegeni de örtebilir. Hangi cismin hangisini örttüğünü açıkça belirtmek karışıklığı giderir.
Yıldız neden Ay’ın arkasında aniden kaybolur?
Ay’ın ışığı uzun süre yavaşça sönümleyecek yoğun bir atmosferi yoktur ve yıldızın görünen diski çoğunlukla neredeyse noktasaldır. Sert kenar bu ışığı çok kısa zamanda keser. Çift yıldız, sonlu açısal çap veya kenar ayrıntıları bazı olaylarda özel yapı oluşturabilir. Gezegenin daha büyük görünen diski ise aşamalı kaybolur.
Ay gezegenleri de örtebilir mi?
Evet. Parlak gezegenlerin yanında Uranüs ve Neptün gibi sönük hedefler de örtülebilir. Olayın yerel varlığı, Güneş’e uzaklığı, Ay evresi ve ufuk yüksekliği gözlemi belirler. Her olayın dürbünde kolay olması garanti değildir; diskin örtülüşünü görmek için teleskop gerekebilir. Gündüz Güneş’e yakın hedef ararken optiği Güneş yönüne çevirmeyin.
Ay hangi parlak yıldızları örtebilir?
Aldebaran, Regulus, Spica ve Antares en bilinen örneklerdir; ayrıca Ülker üyeleri ve çok sayıda daha sönük yıldız örtülebilir. Düğümlerin yaklaşık 18,6 yıllık hareketi hangi serilerin yaşandığını değiştirir. Belirli yıldızın bir dönemde örtülebilmesi, o olayın İstanbul ve Göreme’de de aynı şekilde görüleceğini söylemez. Yerel geometriyi kontrol edin.
