Sözlük

Astronomi sözlüğü: gökyüzünün kavramları

Efemerislerin, koordinatların ve tutulmaların kendine özgü bir dili vardır. Apphemeride’da karşılaşacağınız kavramların kısa açıklamalarını burada bulabilir, bağlantılardan ayrıntılı rehberlere geçebilirsiniz.

A

Aberasyon: Işığın sonlu hızı ile Dünya’nın Güneş çevresindeki yaklaşık saniyede 30 kilometrelik hareketinin birlikte oluşturduğu görünür konum kaymasıdır. Yıllık aberasyon yaklaşık 20,5 yay saniyesine ulaşır. Hassas görünür konumlar hesaplanırken bu etki dikkate alınmalıdır.
Açısal çap: Bir cismin diskinin derece, yay dakikası veya yay saniyesiyle verilen görünür boyutudur. Güneş ve Ay yaklaşık yarım derece, Jüpiter uzaklığına göre yaklaşık 30–50 yay saniyesi genişliğindedir. Açısal çap hem gerçek çapa hem de gözlemciye olan uzaklığa bağlıdır.Rehber: Süper Ay ve mikro Ay: boyut ve uzaklık
Açısal yükseklik: Cismin matematiksel ufuk üzerindeki açısıdır: ufukta 0°, başucunda 90° olur. Negatif değerler ufkun altını belirtir. Azimutla birlikte ufuk koordinatlarını oluşturur. Metre gibi uzunluklarla verilen gözlem yeri yüksekliğinden ayrı bir büyüklüktür.Rehber: Güneş’in konumu: azimut ve yükseklik
Alacakaranlık: Güneş doğmadan önce ve battıktan sonra atmosferin güneş ışığını saçmayı sürdürdüğü geçiş dönemidir. Güneş merkezinin ufuk altındaki derinliğine göre sivil, denizcilik ve astronomik evrelere ayrılır; sınırlar 6°, 12° ve 18°’dir. Tanım hem sabahı hem akşamı kapsar.Rehber: Sivil, denizcilik ve astronomik alacakaranlık
Albedo: Bir cismin üzerine gelen ışığı yansıtma özelliğini anlatan ölçüdür. Ay’ın geometrik albedosu yaklaşık 0,12 olduğundan yüzeyi görece karanlıktır; Venüs’ün bulutları çok daha yansıtıcıdır. Albedo, boyut ve uzaklıkla birlikte görünür parlaklığı etkiler. Farklı albedo türleri doğrudan birbirine eşitlenmemelidir.Rehber: Yıldız parlaklığı: kadir, renk ve uzaklık
Altın saat: Güneş doğuşu ve batışı çevresinde alçak Güneş’in sıcak, yumuşak ışık ve uzun gölgeler oluşturduğu dönemdir. Sıklıkla +6° ile −4° gibi yüksekliklerle tanımlanır, ancak fotoğrafçılık tanımları değişebilir. İstanbul veya Göreme’de süresi mevsime bağlıdır ve tam bir saat olmak zorunda değildir.Rehber: Altın saat ve mavi saat: fotoğraf için ışık
Analemma: Güneş’in bir yıl boyunca her gün aynı ortalama güneş zamanında kaydedilen konumlarının oluşturduğu sekiz biçimli eğridir. Kuzey–güney uzanımını dik açıklık değişimi, yanlara sapmasını zaman denklemi belirler. Şeklin gökyüzündeki yönelimi gözlem yerine ve saate göre değişir.Rehber: Analemma: Güneş gökyüzünde neden sekiz çizer?
Antumbra: Tam gölgenin ucunun ilerisinde, örtücü cismin ışık kaynağının önünde merkezde kaldığı ama tamamını kapatamayacak kadar küçük göründüğü bölgedir. Ay’ın tam gölgesi Dünya’ya yetişmediğinde antumbra yere ulaşabilir. Buradaki gözlemci, Ay çevresinde parlak halka kalan halkalı Güneş tutulmasını görür.Rehber: Halkalı ve hibrit güneş tutulmaları
Artık saniye: Dünya dönüşünün düzensizliği nedeniyle UTC’nin UT1’den uzaklaşmasını sınırlayan bir saniyelik düzenlemedir. Eski kural farkı 0,9 saniye içinde tutuyordu. CGPM’nin 2026 tarihli 5. kararı, 20 Mayıs 2027’den itibaren çok daha geniş sınırla sürekli UTC’ye geçişi belirler; kurallar geçerli oldukları döneme göre okunmalıdır.Rehber: Jülyen tarihi, UT, TT ve Delta T
Asterizm: Resmî bir takımyıldızın kendisi olmayan, kolay tanınan yıldız desenidir. Büyük Ayı içindeki Büyük Kepçe ile Vega, Deneb ve Altair’in oluşturduğu Yaz Üçgeni örnektir. Mevsim adı kuzey yarımküre bağlamındadır; Türkiye’den görünürlük de tarih, saat ve ufka bağlıdır.Rehber: Takımyıldızları bulma ve gökyüzünde yönelme
Astronomik alacakaranlık: Güneş merkezinin ufkun 12° ile 18° altında olduğu sabah veya akşam evresidir. Güneş −18°’nin altındayken astronomik gece başlar. Ay ışığı, ışık kirliliği ve atmosfer göğü hâlâ aydınlatabilir; Ay’ın bulunmaması astronomik gece tanımının şartı değildir.Rehber: Sivil, denizcilik ve astronomik alacakaranlık
Astronomik birim: Güneş Sistemi uzaklıklarında kullanılan uzunluk birimidir; uluslararası simgesi au’dur. 2012’den beri tam 149.597.870.700 metre olarak tanımlanır ve yaklaşık ortalama Dünya–Güneş uzaklığına karşılık gelir. Birimin değeri sabittir; gerçek Dünya–Güneş uzaklığı yörünge boyunca değişir.
Atmosferik kırılma: Işığın atmosferde bükülerek gökcisimlerini geometrik konumlarından daha yüksek göstermesidir. Ufukta standart değer yaklaşık 34 yay dakikası, Güneş’in görünür çapından biraz büyüktür. Böylece geometrik diski ufkun altındayken Güneş hâlâ görülebilir; gerçek atmosfer bu değeri değiştirebilir.Rehber: Atmosferik kırılma ve ufuk alçalması
Atmosferik sönüm: Gökcismi ışığının atmosferde saçılma ve soğurulma nedeniyle zayıflamasıdır. Işığın geçtiği hava kütlesi arttıkça güçlenir. Açık gökte başucu yakınında yaklaşık 0,2–0,3 kadir olabilir, ufukta çok daha büyür; alçaktaki cisimlerin rengi de daha kırmızı görünür.Rehber: Gökyüzü parlaklığı: ne zaman yeterince karanlık?
Ay evresi: Güneş, Dünya ve Ay’ın göreli konumlarına göre gördüğümüz aydınlık kısmın biçimidir. Ana evreler yeniay, ilkdördün, dolunay ve sondördündür; arada büyüyen veya küçülen hilal ve şişkin evreler yer alır. Döngü bir sinodik aydır; aydınlık tarafın gökteki yönelimi yer ve zamana göre değişir.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Ay kolongitüdü: Ay üzerindeki sabah terminatörünün selenografik boylamıdır. Geleneksel sayımda ilkdördünde yaklaşık 0°, dolunayda 90°, sondördünde 180°, yeniayda 270° olur. Bir kraterin alçak ışıkla aydınlanıp gölgelerinin belirginleşeceği zamanı seçmeye yardımcı olur.
Ay örtmesi: Ay’ın bir yıldızın veya gezegenin önünden geçerek onu örtmesidir. Ay’ın atmosferi ihmal edilebilir olduğu ve yıldız diskleri çok küçük göründüğü için yıldızlar birden kaybolabilir. Ay’ın büyük paralaksı nedeniyle zaman ve görünürlük gözlem yerine kuvvetle bağlıdır.Rehber: Ay örtülmesi: yıldız veya gezegen kaybolduğunda
Ay yaşı: Son yeniaydan bu yana geçen gün sayısıdır. İlkdördün yaklaşık 7,4, dolunay 14,8 gün civarındadır; yörünge hızı sabit olmadığından değerler değişir. Yaş tek başına ince hilalin görünürlüğünü belirlemez; yükseklik, geometri ve atmosfer de önemlidir. Dini takvim kararlarıyla otomatik olarak eşitlenmemelidir.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Ay yörünge düğümleri: Ay’ın yaklaşık 5,1° eğimli yörüngesinin ekliptiği kestiği iki nokta, çıkış ve iniş düğümleridir. Tutulma ancak yeniay veya dolunay düğüme yakınsa olabilir. Düğüm doğrusu ekliptik çevresinde yaklaşık 18,6 yılda bir geriye doğru dolanır.Rehber: Güneş tutulması: yol, temaslar ve örtülme
Ayakucu: Gözlemcinin tam altındaki, başucunun karşısında ve ufkun 90° altında bulunan noktadır. Üstümüzdeki gökyüzünde görünmez ama ufuk koordinatlarında referans yönüdür. Belirli bir gökcismi değil, geometrik bir noktadır.
Azimut: Bir cismin ufuk boyunca ölçülen yönüdür. Buradaki sayım kuzeyde 0°’dan başlar, doğuda 90°, güneyde 180°, batıda 270° olur. Azimut ve açısal yükseklik birlikte gözlem yerinden hangi yöne bakılacağını belirtir; sayım kuralı yarımküre değişince tersine çevrilmez.Rehber: Güneş’in konumu: azimut ve yükseklik

B

Başucu: Gözlemcinin tam üzerindeki, matematiksel ufuktan 90° yüksekteki noktadır. Bir cisim dik açıklığı gözlemcinin enlemine eşitse başucundan geçebilir. Güneş bunu yalnızca dönenceler arasında yapar; Türkiye’de öğle Güneş’inin en yükseğe çıkması, tam başucuna gelmesi demek değildir.Rehber: Güneş’in konumu: azimut ve yükseklik
Batmayan cisim: Günlük yolu belirli bir yerden bakıldığında geometrik ufkun hiç altına inmeyen cisimdir. Bu özellik yalnızca takımyıldız adına değil, enlem ve dik açıklığa bağlıdır. İstanbul’dan görülen batmayan yıldızlar, kuzey Avrupa’dan görülenlerle aynı değildir; ekvatora yaklaştıkça bu koşulu sağlayan gök bölgesi küçülür.Rehber: Gece yarısı güneşi ve kutup gecesi
Bessel elemanları: Tutulma geometrisini, özellikle Ay gölgesinin Dünya merkezinden geçen bir düzlemdeki konum ve boyutunu tanımlayan büyüklüklerdir. Genellikle zamana bağlı polinomlarla verilir. Tutulma yolunun ve farklı yerlerdeki yerel temas zamanlarının hesaplanmasına temel oluşturur.Rehber: Güneş tutulması: yol, temaslar ve örtülme

D

Danjon ölçeği: Tam Ay tutulmasında Ay’ın renk ve parlaklığını anlatan beş basamaklı ölçektir. L0, güçlükle görülen çok karanlık Ay’ı; L4, mavimsi kenarlı parlak bakır veya turuncu Ay’ı belirtir. Dünya atmosferindeki toz, aerosoller ve bulutlar görünümü belirgin biçimde etkiler.Rehber: Ay tutulması: evreler, renk ve görünürlük
Delta T: ΔT, düzenli ilerleyen Yer Zamanı TT ile Dünya’nın dönüşüne bağlı UT1 arasındaki farktır. Dünya’nın dönüşü düzensiz olduğundan zamana göre değişir; ilgili döneme uygun veri veya model gerekir. Sabit bir TT–UTC farkı ya da saat dilimi düzeltmesi değildir.Rehber: Jülyen tarihi, UT, TT ve Delta T
Denizcilik alacakaranlığı: Güneş merkezinin ufkun 6° ile 12° altında bulunduğu sabah veya akşam evresidir. Adı, uygun koşullarda ufkun hâlâ seçilebildiği ve yön bulmaya yarayan parlak yıldızların görüldüğü denizcilik bağlamından gelir. Gerçek görüş, bulut ve atmosfer durumuna bağlıdır.Rehber: Sivil, denizcilik ve astronomik alacakaranlık
Dik açıklık: Cismin gök ekvatorundan açısal uzaklığıdır; kuzeyde pozitif, güneyde negatif olmak üzere +90° ile −90° arasındadır. Coğrafi enleme benzer bir rol oynar. Gözlemci enlemiyle birlikte cismin ne kadar yükselebileceğini, başucundan geçmesini veya hiç doğmamasını belirler.Rehber: Sağ açıklık ve dik açıklık: gökteki konum
Dördün (dik konum): Yaygın ekliptik tanımda, bir cismin yermerkezli ekliptik boylamının Güneş’inkinden doğuya veya batıya yaklaşık 90° ayrılmasıdır. Dış gezegen doğu dörtlüğünde kabaca akşam, batı dörtlüğünde sabah meridyenden geçer. Ay ilkdördün ve sondördünde buna yakındır; bu ilişkiler her konum için sabit bir sivil saat vermez.Rehber: Karşı konum, kavuşum ve dördün

E

Efemeris: Bir gökcisminin belirli zaman dizisindeki konumlarını ve başka verilerini veren tablo veya hesap sonucudur. Gökyüzündeki değişimleri anlamayı ve gözlem planlamayı sağlar. Sözcük günlük anlamıyla bağlantılı Yunanca bir kökten gelir; Apphemeride adının kökeninde de bu kavram vardır.
Ekinoks ve koordinat referansı: Zamansal anlamıyla Güneş’in görünür ekliptik boylamının martta 0°, eylülde 180° olduğu, gök ekvatorunu geçişle bağlantılı andır. Koordinatlarda ekinoks, J2000 ekinoksu gibi referans yönünü de belirtir. Bu yönelimi, ölçümlerin geçerli olduğu epokla karıştırmamak gerekir.Rehber: Gündönümleri ve ekinokslar: mevsimlerin başlangıcı
Ekliptik: Güneş’in yıldızlar önündeki görünür yıllık yolu, yani Dünya yörünge düzleminin göğe izdüşümüdür. Gök ekvatoruna yaklaşık 23,4° eğiktir. Ay ve gezegenler genel olarak bu kuşak yakınında dolaşır; ancak kendi yörüngelerinin eğimleri farklıdır.Rehber: Gök koordinatları: üç referans sistemi
Ekvator koordinat sistemi: Gök ekvatorunu temel alan, ekvator boyunca sağ açıklık ve ona dik dik açıklıkla konum belirleyen sistemdir. Aynı referansta yıldız koordinatları görece kararlıdır; öz hareket, presesyon ve nütasyon yine önemlidir. Gezegen gibi hareketli cisimlerin koordinatları zamanla değişir; toposentrik değerler konuma da bağlıdır.Rehber: Gök koordinatları: üç referans sistemi
Elongasyon: Bir cismin Dünya’dan görülen Güneş’e açısal uzaklığıdır. Merkür’de en büyük elongasyon yaklaşık 18°–28°, Venüs’te 45°–47° arasında olur. Bu, gökyüzündeki gerçek açısal ayrımdır; yalnızca ekliptik boylamları çıkarmakla her durumda aynı değer elde edilmez.Rehber: Merkür ve Venüs’ün en büyük elongasyonu
Epok: Koordinatların, öz hareketlerin veya yörünge elemanlarının geçerli olduğu referans anıdır. Katalog epoku yıldız konumunun hangi zaman için verildiğini, ekinoks ve referans sistemi ise eksen yönelimini belirtir. J2000 bir epok olarak kullanılabilir, ancak epok ile ekinoks aynı kavram değildir.Rehber: J2000, JNow, presesyon ve nütasyon
Eşzamanlı dönme: Bir cismin kendi çevresindeki dönüş süresinin ana cismi çevresindeki dolanma süresine eşit olmasıdır. Gelgit etkileri Ay’ın Dünya’ya hemen hemen aynı yüzünü göstermesini sağlamıştır. Librasyon sayesinde yine de zaman içinde toplam yüzeyinin yaklaşık %59’unu sırayla görebiliriz.Rehber: Ay librasyonu: diskin görünür salınımı
Evre açısı: Gökcisminden görülen Güneş ve Dünya doğrultuları arasındaki açıdır. 0° yakınında tam aydınlık, 90°’de yarı aydınlık, 180° yakınında çoğunlukla gece yüzünü görürüz. Dış gezegenlerin açı aralığı daha sınırlıdır; Mars yaklaşık 47°’ye kadar çıkabilir.
Evrensel Zaman (UT): Dünya’nın gerçek dönüşüne bağlı zaman ölçeğidir; hassas astronomide temel biçimi UT1’dir. UTC farklıdır: atom zamanına ve belirli ayarlama kurallarına dayanır. UTC–UT1 ilişkisi, CGPM 2026’nın 20 Mayıs 2027’den itibaren sürekli UTC’ye geçiş kararı dâhil, ilgili dönemin kurallarına göre açıklanmalıdır.Rehber: Jülyen tarihi, UT, TT ve Delta T

F

Fotosfer: Güneş’in görünen yüzeyini oluşturan, birkaç yüz kilometre kalınlığındaki gaz katmanıdır; etkin sıcaklığı yaklaşık 5.800 kelvindir. Görünür ışığın çoğu buradan gelir. Güneş lekeleri, fakülalar ve granülasyon burada görülür; diskin kenarı kenar kararması nedeniyle daha koyudur.Rehber: Güneş lekeleri ve Güneş etkinlik döngüsü

G

Galilei uyduları: Jüpiter’in Galileo Galilei’nin 1610’da keşfettiği dört büyük uydusu: Io, Europa, Ganymede ve Callisto’dur. Yaklaşık 4,6–5,7 kadirle uygun koşullarda dürbünle görülebilirler, ancak Jüpiter’in parıltısı zorlayabilir. Yörüngeleri nedeniyle dizilişleri geceden geceye değişir.Rehber: Jüpiter’in Galilei uyduları: konumlar ve olaylar
Gece gündüz süre eşitliği: Güneş’in doğuşuyla batışı arasındaki süre ile gecenin eşit olduğu gündür. Kırılma ve Güneş’in açısal yarıçapı nedeniyle ekinoks tarihiyle aynı olmak zorunda değildir. Tarih enleme bağlıdır; ekvator yakınında orta enlemler için söylenen birkaç günlük kayma kuralı doğrudan uygulanamaz.Rehber: Gündönümleri ve ekinokslar: mevsimlerin başlangıcı
Geçiş: Astronomide iki temel anlamı vardır: küçük görünen bir cismin başka bir cismin diski önünden geçmesi, örneğin Merkür’ün Güneş önünden geçişi, veya gökcisminin yerel meridyeni aşması. İkinci anlam meridyen geçişidir. Hangi olayın kastedildiği bağlamdan anlaşılmalıdır.Rehber: Merkür ve Venüs’ün Güneş önünden geçişleri
Gelgit: Ay ve Güneş çekiminin Dünya’nın farklı bölümlerinde farklı olması nedeniyle oluşan periyodik biçim değişimleridir. Birçok kıyıda günde iki yüksek su görülür, ancak yerel düzen kıyı ve deniz tabanına bağlıdır. Yeniay ve dolunay çevresinde etkiler güçlenir, dördünler çevresinde zayıflar; her kıyı aynı gelgit düzenine sahip değildir.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Gerçek yerel güneş zamanı: Bulunduğunuz meridyene göre gerçek Güneş konumunu izleyen zamandır: Güneş üst geçişini bu ölçekte saat 12.00’de yapar. Saat dilimi zamanından farkı boylama, zaman denklemine ve sivil saat kurallarına bağlıdır. İstanbul ile Türkiye’nin daha doğusundaki bir kentin güneş öğlesi aynı resmî saate denk gelmek zorunda değildir.Rehber: Zaman denklemi ve gerçek yerel güneş zamanı
Geri hareket: Bir gezegenin yıldızlar önünde alışılmış doğuya hareketinin tersine, batıya yöneliyormuş görünmesidir. Dünya’nın dış gezegeni geçmesi veya iç gezegenle alt kavuşum çevresindeki görüş geometrisinin değişmesiyle oluşur. Gezegen kendi yörüngesinde gerçekten geri dönmez.Rehber: Geri hareket: gezegenler neden ilmek çizer?
Gök ekvatoru: Dünya ekvatorunun gök küresine izdüşümüdür; iki gök kutbundan 90° uzakta bir büyük çemberdir. Dik açıklık buradan ölçülür. Ufku doğu ve batıda keser; yayının en büyük yüksekliği coğrafi enlemin büyüklüğüne bağlıdır ve kuzey ile güney için simetrik değerlendirilmelidir.Rehber: Sağ açıklık ve dik açıklık: gökteki konum
Gök meridyeni: Ufkun kuzey ve güney noktalarından, başucundan ve ayakucundan geçen büyük çemberdir. Cisim bunu geçerken meridyen geçişini yapar. Türkiye’den Güneş üst geçişte güney tarafındadır; bu yön kuralı bütün tropik veya güney konumlara genellenemez, çünkü dik açıklık ile gözlemci enlemi belirleyicidir.
Gözlemci yüksekliği: Gözlemcinin, örneğin deniz seviyesi gibi belirtilmiş bir referansa göre yüksekliğidir. Denizden yükseklik, yerden veya uzaktaki ufku oluşturan yüzeyden yükseklikle aynı değildir. Ufuk alçalması yoluyla doğuş–batışı, hava basıncını değiştirerek kırılmayı az da olsa etkiler. Ay’ın toposentrik konumuna da küçük bir etkisi vardır. Önünüzdeki dağ ya da bina engeli bu etkilerden ayrı değerlendirilmelidir.Rehber: Atmosferik kırılma ve ufuk alçalması
Günberi: Güneş çevresindeki bir yörüngenin Güneş’e en yakın noktasıdır. Dünya ocak başında yaklaşık 147 milyon kilometrede günberiden geçer. Merkür günberide yaklaşık 46 milyon kilometreye yaklaşır. Dünya’daki mevsimlerin temel nedeni bu uzaklık değil eksen eğikliğidir.
Gündönümü: Güneş’in en kuzey veya en güney dik açıklığına ulaştığı andır; haziranda yaklaşık +23,4°, aralıkta −23,4° olur. Kuzey yarımkürede haziran gündönümü en uzun, aralık en kısa gündüzü getirir; güneyde tersi geçerlidir. Gün uzunluğu değişiminin büyüklüğü enleme bağlıdır.Rehber: Gündönümleri ve ekinokslar: mevsimlerin başlangıcı
Güneş doğuşu: Güneş’in üst kenarının ufukta belirdiği andır; batış bu kenarın kaybolmasıdır. Düz ufuk için standart kural Güneş merkezini yaklaşık 50 yay dakikası aşağıda alır: yaklaşık 16 dakika yarıçap, 34 dakika kırılma içindir. Gerçek atmosfer ve engeller gözlenen zamanı değiştirebilir.Rehber: Gün doğumu ve gün batımı nasıl belirlenir?
Güneş döngüsü: Güneş etkinliğinin ortalama yaklaşık 11 yılda artıp azalan düzenidir; lekeler, parlamalar ve ilişkili olaylarda izlenir. Manyetik kutupluluk her döngüde tersine döner, tam manyetik çevrim yaklaşık 22 yıldır. Döngü 25, 2019 sonunda başlamıştır; güncel evre için tarihli veriye bakılmalıdır.Rehber: Güneş lekeleri ve Güneş etkinlik döngüsü
Güneş lekesi sayısı: Güneş lekesi etkinliğinin Wolf sayısı da denen ölçüsüdür. Temel olarak grup sayısının on katına tekil leke sayısı eklenir, sonra araç ve gözlemci düzeltmesi uygulanır. Tarihsel seri 18. yüzyıla uzanır ve Güneş etkinliğini birçok döngü boyunca izlemeyi sağlar.Rehber: Güneş lekeleri ve Güneş etkinlik döngüsü
Güneş’in ekvator geçişi: Güneş’in gök ekvatorunu yaklaşık 20 Mart ve 22 veya 23 Eylül’de geçtiği, ekinoks denen andır. Birçok yerde gündüz ve gece yakın uzunluktadır, fakat kırılma ve Güneş yarıçapı doğuş–batış aralığını biraz uzatır. Ekinoks küresel tek bir andır; her yerde tam 12 saat gündüz anlamına gelmez.Rehber: Gündönümleri ve ekinokslar: mevsimlerin başlangıcı
Günöte: Güneş çevresindeki bir yörüngenin Güneş’e en uzak noktasıdır. Dünya temmuz başında, yaklaşık 152 milyon kilometrede günöteden geçer; bu sırada kuzeyde yaz, güneyde kış yaşanır. Mevsimlerin temel nedeni uzaklık değişimi değil, Dünya’nın eksen eğikliğidir.

H

Helyografik koordinatlar: Güneş yüzeyindeki konumları helyografik enlem ve boylamla belirleyen sistemdir. Boylam sıklıkla yaklaşık 25,38 günlük referans yıldız dönme süresi kullanan Carrington sistemine göre verilir. Böylece güneş lekeleri günler boyunca izlenebilir; Güneş’in gerçek yüzeyi ise enleme göre farklı hızlarla döner.Rehber: Güneş lekeleri ve Güneş etkinlik döngüsü
Hibrit tutulma: Yolu boyunca halkalı ve tam arasında değişen nadir Güneş tutulmasıdır. Dünya yüzeyinin eğriliği bazı bölümleri Ay’a yaklaştırır; buralara tam gölge, başka bölümlere antumbra ulaşır. 20 Nisan 2023 tutulması örnektir; tek bir gözlemci her iki biçimi birden görmek zorunda değildir.Rehber: Halkalı ve hibrit güneş tutulmaları

I

Işığın yolculuk süresi: Işığın gökcisminden Dünya’ya ulaşması için gereken zamandır: Ay’dan bir saniyeden biraz fazla, Güneş’ten sekiz dakikadan biraz fazla. Bu nedenle her cismi ışığı gönderdiği zamanki durumu ve konumuyla görürüz; aldığımız görüntü aynı anın görüntüsü değildir.
Işık yılı: Işığın boşlukta bir Jülyen yılında katettiği uzaklıktır: yaklaşık 9,46 trilyon kilometre. Zaman değil, uzunluk birimidir. Güneş’ten sonra en yakın yıldız olan Proxima Centauri yaklaşık 4,2 ışık yılı uzaktadır.
Işınım noktası: Bir meteor yağmurunun izlerinin çıkıyormuş gibi göründüğü gök noktasıdır. Parçacık yolları yaklaşık paraleldir; perspektif ortak bir noktadan yayılma izlenimi oluşturur. Nokta yükseldikçe genellikle daha çok meteor görülebilir; ufkun altındaysa yağmurun gözlenmesi çok sınırlanır.Rehber: Meteor yağmurları: radyant, ZHR ve gözlenen oran

İ

İlkbahar noktası: Güneş’in mart ekinoksunda kuzeye geçtiği, ekliptik ile gök ekvatorunun kesişimidir. Sağ açıklık ve ekliptik boylamın başlangıcıdır; presesyon nedeniyle yavaşça batıya kayar. İlkbahar adı kuzey yarımküre kökenlidir; martın dünyanın her yerinde aynı mevsim olduğu anlamına gelmez.Rehber: Sağ açıklık ve dik açıklık: gökteki konum

J

J2000: 1 Ocak 2000, Yer Zamanı ile saat 12.00 referans anıdır; Jülyen Tarihi 2.451.545,0’a karşılık gelir. J2000 koordinatları genellikle bu anın ekvator ve ekinoksuna referans verir. Başka tarihin görünür konumu için presesyon, nütasyon ve uygun diğer düzeltmeler gerekir; JNow bağlamına göre açıklanmalıdır.Rehber: J2000, JNow, presesyon ve nütasyon
Jülyen Tarihi: Jülyen takviminde MÖ 4713 yılının 1 Ocak günü öğlen başlayan kesintisiz gün sayımıdır. Gün kesirleri ondalık yazılır; ay değişimleri olmadan süreleri karşılaştırmayı kolaylaştırır. TT veya UT1 gibi zaman ölçeği ayrıca belirtilmelidir. Jülyen Tarihi ile Jülyen takvimi aynı şey değildir.Rehber: Jülyen tarihi, UT, TT ve Delta T

K

Kadir: Görünür parlaklığın logaritmik ölçüsüdür; mag ile gösterilir. Daha küçük sayı daha parlak cisim demektir. Beş kadirlik fark tam 100 kat ışık şiddetine, bir kadir yaklaşık 2,5 kata karşılık gelir. Venüs gibi çok parlak cisimler negatif kadre sahip olabilir.Rehber: Yıldız parlaklığı: kadir, renk ve uzaklık
Karşı konum: Bir dış gezegenin Dünya’dan bakıldığında ekliptik boylamının Güneş’inkinden 180° ayrılmasıdır. Genellikle uzun gece gözlemi sağlar ve gezegen yörüngesinin bize görece yakın bölümündedir. En yakın uzaklık anı karşı konumla tam çakışmayabilir; yerel doğuş, batış ve yükseklik yine kontrol edilmelidir.Rehber: Karşı konum, kavuşum ve dördün
Katalog numarası: Bir yıldız veya cismin astronomik katalogdaki kimliğidir. Kutup Yıldızı örneğin HIP 11767 ve HD 8890 olarak kayıtlıdır; Tycho-2 yıldızlarında üç parçalı TYC kimlikleri bulunur. Bir yıldız farklı kataloglarda yer aldığı için birden fazla numara taşıyabilir; bunlar farklı yıldızlar değildir.Rehber: HIP, HD veya TYC numarasıyla yıldız bulma
Kavuşum: İki cismin kullanılan tanıma göre aynı ekliptik boylam veya sağ açıklıkta bulunmasıdır. Güneş’le kavuşan gezegen Dünya’dan onunla aynı genel yönde görünür. Merkür ve Venüs için alt ve üst kavuşum vardır; her alt kavuşum Güneş önünden geçiş oluşturmaz.Rehber: Karşı konum, kavuşum ve dördün
Konum açısı: Bir gök noktasının diğerine göre, kuzeyden doğuya ölçülen yönüdür. Ay kenarında yıldızın kaybolduğu yeri, tutulmanın ilk temasını veya çift yıldızın doğrultusunu anlatabilir. Ekrandaki görünür yön ayrıca görüntünün dönüklüğüne ve sunumuna bağlıdır.Rehber: Tutulma temasları: C1–C4 ve P1–U4 ne demek?
Kutup dairesi: Yaklaşık 66,6° kuzey ve güney enlemlerindeki, kutuplardan eksen eğikliği kadar uzaktaki dairelerdir. Ötelerinde gece yarısı Güneşi ve kırılmasız geometrik hesapta kutup gecesi mümkündür. Konumları yavaş değişir; Güneş diski ve kırılma, gerçekten görülen olayların sınırlarını etkiler.Rehber: Gece yarısı güneşi ve kutup gecesi
Kutup gecesi: Kutup bölgelerinde Güneş’in öğle civarında bile doğmadığı dönemdir. Kutup dairesi yakınında kırılma ve disk boyutu süreyi kısaltabilir veya olayı ortadan kaldırabilir; kutuplarda yaklaşık yarım yıla ulaşır. Her zaman tam karanlık değildir, öğle yakınında alacakaranlık görülebilir.Rehber: Gece yarısı güneşi ve kutup gecesi
Kutup Yıldızı: Küçük Ayı’nın en parlak yıldızı Polaris’tir; yaklaşık 2 kadirdedir ve kuzey gök kutbundan bir dereceden az uzaktadır. Kuzeyde neredeyse sabit görünür, yüksekliği kuzey enlemine yaklaşık eşittir. Presesyon nedeniyle bu görevi binyıllar içinde başka yıldızlar üstlenir; bütün Dünya’dan görülemez.Rehber: Takımyıldızları bulma ve gökyüzünde yönelme

L

Librasyon: Ay’ın görünür salınımıdır; zaman içinde yüzeyinin yalnız yarısı yerine yaklaşık %59’unu sırayla görmemizi sağlar. Eliptik yörünge, Ay ekseninin eğimi ve gözlemcinin değişen bakış açısı başlıca nedenlerdir. Bu oran, yüzeyin %59’unun tek anda görülebildiği anlamına gelmez.Rehber: Ay librasyonu: diskin görünür salınımı
Lunasyon: Yeniaydan sonraki yeniaya kadar tamamlanan Ay evreleri döngüsüdür. Ortalama 29,53 gün, yani bir sinodik ay sürer; Dünya ve Ay’ın eliptik yörüngeleri nedeniyle tek tek döngüler birkaç saat değişebilir. Ortalama süre her olayın hesaplanan evre zamanının yerine geçmez.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya

M

Mavi saat: Göğün koyu, dengeli bir maviye bürünebildiği; gökyüzü ile yapay ışıkların parlaklığının birbirine yaklaştığı alacakaranlık bölümüdür. Güneş genellikle ufkun birkaç derece altındadır. Tek bir evrensel fotoğrafçılık tanımı yoktur; Apphemeride’ın kullandığı Güneş yüksekliği ölçütü süreyi belirler, mutlaka bir saat sürmez.Rehber: Altın saat ve mavi saat: fotoğraf için ışık
Meridyen geçişi: Cismin yerel meridyenden geçmesidir. Üst geçiş günlük yolun en yüksek, alt geçiş en alçak bölümündedir; hareketli cismin dik açıklık değişimi en yüksek anı biraz kaydırabilir. Güneş’in üst geçişi gerçek güneş öğlesini belirler; tropik bölgelerde mutlaka güneyde gerçekleşmez.Rehber: Zaman denklemi ve gerçek yerel güneş zamanı
Meteor: Küçük toz veya kaya parçacığının atmosfere genellikle saniyede yaklaşık 11–72 kilometre hızla girmesiyle, yaklaşık 80–120 kilometre yüksekte oluşan ışıklı olaydır. Günlük dilde kayan yıldız denir, fakat bir yıldız düşmez. Çok parlak meteorlar ateş topu veya bolit olarak adlandırılır.Rehber: Meteor yağmurları: radyant, ZHR ve gözlenen oran
Meteor popülasyon indisi: Bir kadir sınıfından bir kadir daha sönük sınıfa geçildiğinde meteor sayısının artış katsayısıdır; çoğunlukla r ile gösterilir. Tipik değerler yaklaşık 2–3,5’tir. Küçük değer daha fazla parlak meteor oranını belirtir; gözlenen sayıların ZHR’ye düzeltilmesinde kullanılır.Rehber: Meteor yağmurları: radyant, ZHR ve gözlenen oran
Meteor yağmuru: Dünya’nın bir kuyrukluyıldız veya asteroidin bıraktığı parçacık iziyle karşılaşması sırasında tekrarlanan meteor artışıdır. İzler ışınım noktası denen ortak yönden geliyormuş gibi görünür; yağmur çoğunlukla bu noktanın takımyıldızından ad alır. Yerel sayı ışınım noktası yüksekliğine ve göğün karanlığına bağlıdır.Rehber: Meteor yağmurları: radyant, ZHR ve gözlenen oran
Mutlak kadir: Bir yıldızın 10 parsek uzakta olsaydı sahip olacağı kadirdir; yıldızların öz parlaklıklarını karşılaştırmayı sağlar. Güneş’in mutlak görsel kadri yaklaşık 4,8’dir. Güneş Sistemi’ndeki küçük cisimler içinse bir astronomik birimlik uzaklığa dayanan farklı bir tanım kullanılır.Rehber: Yıldız parlaklığı: kadir, renk ve uzaklık

N

Nütasyon: Dünya ekseninin yavaş presesyonuna eklenen dönemli salınımdır; başlıca nedeni Ay’ın etkisidir. En büyük bileşenin dönemi yaklaşık 18,6 yıl, ekliptik boylamdaki genliği yaklaşık 17 yay saniyesidir. Hassas görünür konumlarda nütasyon düzeltmesi gerekir.Rehber: J2000, JNow, presesyon ve nütasyon

Ö

Öz hareket: Bir yıldızın uzaydaki gerçek hareketi nedeniyle gökyüzündeki konumunun yavaş değişmesidir; yılda yay saniyesi veya miliyay saniyesiyle verilir. Çoğu yıldızda yılda bir yay saniyesinin küçük bir bölümüdür. Barnard Yıldızı yılda 10 yay saniyesinden büyük hareketiyle tanınır.Rehber: HIP, HD veya TYC numarasıyla yıldız bulma

P

Paralaks: Bir cisme iki farklı konumdan bakıldığında görülen konum kaymasıdır. Yıldızın yıllık paralaksı uzaklığını belirlemeyi sağlar. Yakındaki Ay’da Dünya üzerindeki gözlem yeri değişimi bile yaklaşık bir dereceye yaklaşan fark oluşturabilir; yermerkezli ve toposentrik konumları ayırmak gerekir.
Parsek: Bir astronomik birimin bir yay saniyelik açıya karşılık geldiği, yıllık paralaksı bir yay saniyesi olan uzaklıktır. Bir parsek yaklaşık 3,26 ışık yılı veya 30,9 trilyon kilometredir. Adı paralaks ve yay saniyesi kavramlarından gelir; zaman değil uzaklık birimidir.
Presesyon: Dünya ekseninin, Güneş ve Ay’ın basık Dünya’ya çekimiyle oluşan yavaş topaç hareketidir. Bir çevrim yaklaşık 25.800 yıl sürer. İlkbahar noktası ekliptik boyunca yılda yaklaşık 50 yay saniyesi kayar; farklı dönemlerin koordinatlarını karşılaştırırken referansın bilinmesi bu yüzden önemlidir.Rehber: J2000, JNow, presesyon ve nütasyon

R

Rayleigh saçılması: Işığın dalga boyundan çok küçük parçacıklarda, örneğin hava moleküllerinde saçılmasıdır. Şiddeti dalga boyunun dördüncü kuvvetiyle ters orantılıdır; mavi ışık kırmızıdan çok daha güçlü saçılır. Bu nedenle gündüz göğü mavi, atmosferde uzun yol alan alçak Güneş daha kırmızı görünür.Rehber: Sivil, denizcilik ve astronomik alacakaranlık
Renk indisi: Bir yıldızın iki dalga boyu bandındaki kadir farkıdır; sık kullanılan B−V, mavi ve görsel bantları karşılaştırır. Küçük veya negatif değerler genellikle sıcak mavi, büyük değerler daha soğuk kırmızı yıldızları gösterir. Güneş’in B−V’si yaklaşık 0,65’tir; yıldızlararası toz da ölçülen rengi etkileyebilir.Rehber: Yıldız parlaklığı: kadir, renk ve uzaklık

S

Saat açısı: Cismin meridyenden batıya doğru, gök ekvatoru boyunca ölçülen açısal uzaklığıdır; çoğu zaman saatle verilir. Uygun açı aralığı kuralıyla yerel yıldız zamanı eksi sağ açıklığa eşittir. Cisim üst meridyenden geçerken saat açısı sıfırdır.Rehber: Yıldız zamanı: dönen gökyüzünün saati
Sağ açıklık: Gök ekvatoru boyunca ilkbahar noktasından doğuya ölçülen, çoğunlukla 0–24 saat aralığında saat, dakika ve saniye ile verilen koordinattır. Coğrafi boylama benzer. Yerel yıldız zamanıyla birlikte meridyen geçişini belirler; iki değerin referansı uyumlu olmalıdır.Rehber: Sağ açıklık ve dik açıklık: gökteki konum
Saros döngüsü: 223 sinodik aydan oluşan, yaklaşık 18 yıl 11 gün 8 saatlik tutulma döngüsüdür; takvim günleri biraz değişebilir. Sonunda Güneş, Ay ve düğümler benzer konumlara gelir. Fazladan yaklaşık sekiz saat, sonraki Güneş tutulması yolunu aynı yere değil yaklaşık 120° batıya taşır.Rehber: Güneş tutulması: yol, temaslar ve örtülme
Satürn halkalarının eğimi: Satürn’ün halka düzlemine bakış açımızdır; halkalar kenardan görünürken yaklaşık 0°, açıkken yaklaşık 27° olur. Satürn’ün yaklaşık 29,5 yıllık yörüngesi boyunca değişir; Dünya’nın hareketi de yermerkezli görüşü etkiler. Halkanın hangi yüzünün Güneş’ten ışık aldığı görünüm açısından ayrıca önemlidir.Rehber: Satürn’ün halkaları: eğim, açıklık ve görünürlük
Sınır kadir: Belirli gözlem koşullarında seçilebilen en sönük yıldızın kadridir. Çok karanlık gökte çıplak gözle yaklaşık 6–6,5 kadre ulaşılabilir. Alacakaranlık, Ay ışığı, sis ve ışık kirliliği sönük yıldızları gizler; ulaşılabilen sınır daha küçük kadirlere kayar.Rehber: Yıldız parlaklığı: kadir, renk ve uzaklık
Sinodik ay: Bir yeniaydan sonraki yeniaya kadar geçen süredir; ortalama yaklaşık 29,53 gündür. Yaklaşık 27,32 günlük yıldız ayından uzundur, çünkü bu sırada Dünya da Güneş çevresinde ilerler ve Ay’ın aynı evre düzenine dönmek için biraz daha yol alması gerekir.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Sivil alacakaranlık: Gün batımından Güneş merkezi ufkun 6° altına inene kadar geçen dönem veya doğuştan önce bunun ters sırasıdır. Doğal ışık sıradan açık hava işleri için çoğu zaman yeterlidir. En parlak yıldızlar ve gezegenler belirmeye başlar; gerçek görünürlük hava ve ufuk koşullarına bağlıdır.Rehber: Sivil, denizcilik ve astronomik alacakaranlık
Siziji: Güneş, Dünya ve Ay’ın ya da başka gökcisimlerinin yaklaşık aynı doğrultuda sıralanmasıdır. Yeniay ve dolunay siziji örnekleridir; Ay ayrıca düğüme yakınsa tutulma olabilir. Bu dönemlerde gelgit etkileri güçlenir, ancak yerel kıyı düzenleri ve zamanlar her yerde aynı değildir.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Süper Ay: Yerberi yakınındaki dolunayın yaygın adıdır. Yeröte yakınındaki dolunaya göre görünür çapı yaklaşık %14 daha büyük, parlaklığı %30 kadar fazla olabilir. Bu uç durumların karşılaştırmasıdır, her olayın sabit artışı değildir; doğrudan karşılaştırma olmadan boyut farkı çıplak gözle zor seçilir.Rehber: Süper Ay ve mikro Ay: boyut ve uzaklık

T

Takımyıldız: Uluslararası Astronomi Birliği’nin 1922’de kabul ettiği, sınırları 1930’da kesinleştirilen 88 resmî gök bölgesinden biridir. Günlük dilde yalnızca belirgin yıldız çizimini anlatabilir. Astronomik olarak ise parlak yıldız bulunmasa bile gökteki her nokta tam bir takımyıldız bölgesine aittir.Rehber: Takımyıldızları bulma ve gökyüzünde yönelme
Tam gölge: Işık kaynağının tamamının örtücü cisim tarafından kapatıldığı bölgedir. Ay diski bütünüyle Dünya’nın tam gölgesine girerse tam Ay tutulması olur. Ay’ın tam gölgesinin ulaştığı Dünya konumlarında ise Güneş’in ışık küresi tamamen kapanırken tam Güneş tutulması görülür.Rehber: Ay tutulması: evreler, renk ve görünürlük
Tam gölge tutulma büyüklüğü: Ay tutulmasının en büyük anında Ay çapının Dünya’nın tam gölgesine giren oranıdır. 0 ile 1 arasındaki değerler parçalı, 1 ve üzeri tam tutulmayı belirtir. Yalnız yarı gölgeli tutulmada bu değer negatiftir. Örtülen alan yüzdesi veya yıldız parlaklığını ölçen kadir değildir.Rehber: Ay tutulması: evreler, renk ve görünürlük
Tayf sınıfı: Yıldızların tayf özelliklerine, özellikle yüzey sıcaklığına göre sınıflandırılmasıdır. Başlıca O, B, A, F, G, K ve M sınıfları sıcak maviden daha soğuk kırmızı yıldızlara ilerler. Güneş G2 sınıfındadır; ışınım gücü sınıfı sıcaklık türünden farklı, ek bilgi sağlar.
Teğet örtülme: Bir yıldızın Ay kenarını yalnızca sıyırdığı örtülmedir. Dar bir gözlem kuşağında yıldız, Ay’ın kenar profilindeki dağların ardında kaybolup vadilerde tekrar belirir. Farklı gözlemcilerin zaman ölçümleri bu kenar topografyasının hassas belirlenmesine yardımcı olur.Rehber: Ay örtülmesi: yıldız veya gezegen kaybolduğunda
Temas zamanları: Tutulma veya geçişte iki diskin kenarlarının değdiği anlardır. Güneş tutulmalarında C1–C4; Ay tutulmalarında yarı gölge için P1 ve P4, tam gölge evreleri için U1–U4 kullanılır. Her tutulmada bütün temaslar oluşmaz veya her konumdan görünmez.Rehber: Tutulma temasları: C1–C4 ve P1–U4 ne demek?
Terminatör: Bir gökcisminin aydınlık yüzüyle gece yüzünü ayıran sınırdır. Ay’da bu çizgi yakınındaki dağ ve kraterler uzun gölgeler vererek teleskopta ayrıntıları belirginleştirir. Konumu evreyle değişir; gökyüzündeki yönelimi de yer ve zamana bağlı olduğundan daima dikey görünmez.Rehber: Ay evreleri: yeni aydan dolunaya
Toposentrik: Yermerkezli bakıştaki Dünya merkezi yerine, gözlemcinin yeryüzündeki konumuna göre hesaplanmış demektir. Özellikle yakındaki Ay için fark büyüktür. Toposentrik sağ açıklık ve dik açıklık da konuma göre değişebilir; yer bağımlılığı yalnızca ufuk koordinatlarına özgü değildir.
Tutulma gaması: Güneş tutulmasında gölge ekseninin Dünya merkezine en küçük uzaklığıdır; Dünya’nın ekvator yarıçapıyla ölçülür. Sıfıra yakın değer merkezden geçişe yakındır. Merkezî tutulma sınırı Dünya’nın şekline ve gölge geometrisine de bağlıdır; Ay tutulmasında gama, Ay yolunun Dünya gölge eksenine uzaklığını anlatır.Rehber: Güneş tutulması: yol, temaslar ve örtülme
Tutulma merkez çizgisi: Merkezî Güneş tutulmasında Ay gölge ekseninin yeryüzünde izlediği yoldur. Yakınında diskler en iyi merkezlenir; aynı enine kesitte tamlık veya halkalılık genellikle daha uzun sürer. Yol sınırları iki yandadır; süre merkez çizgisi boyunca da değişmeye devam eder.Rehber: Güneş tutulması: yol, temaslar ve örtülme
Tycho-2: Hipparcos uydusu ölçümleri ve eski konum kataloglarından oluşturulmuş yaklaşık 2,5 milyon yıldızlık katalogdur. Konumlar, öz hareketler ve iki renk bandında fotometri içerir. V≈11’e kadar yaklaşık %99, V≈11,5’e kadar %90 tamdır; tamlık sınırı katalogdaki en sönük yıldızın kadriyle aynı değildir.Rehber: HIP, HD veya TYC numarasıyla yıldız bulma

U

Ufuk: Gök ile görünen yer veya denizin sınırıdır. Matematiksel ufuk, gözlemcinin düşeyine dik düzlemle belirlenir ve başucundan 90° uzaktadır. Görünen ufuk arazi, yapı, gözlemci yüksekliği ve ufuk alçalması nedeniyle farklı olabilir; doğuş–batış tanımında kullanılan referans önemlidir.Rehber: Güneş’in konumu: azimut ve yükseklik
Ufuk alçalması: Yüksek konumdan bakıldığında uzaktaki görünen ufkun matematiksel ufkun altında kaldığı açıdır. Engelsiz bir ufukta Güneş daha erken doğup daha geç batabilir. Bu etki yakındaki dağ sırtını veya binayı ortadan kaldırmaz; yerel görüş engelleri ayrıca değerlendirilir.Rehber: Atmosferik kırılma ve ufuk alçalması
Ufuk koordinat sistemi: Gözlemcinin ufkunu temel alan, azimut ve açısal yükseklikle tanımlanan koordinat sistemidir. Doğrudan hangi yöne bakılacağını gösterir. Yerel ufka bağlı olduğu için Dünya döndükçe ve gözlem yeri değiştikçe değerler değişir; bu, diğer bütün koordinatların zamandan bağımsız olduğu anlamına gelmez.Rehber: Gök koordinatları: üç referans sistemi

Y

Yarı gölge: Işık kaynağının yalnızca bir bölümünün örtüldüğü bölgedir. Ay tutulmasında Ay önce Dünya’nın yarı gölgesine girerek hafifçe kararır. Ay’ın yarı gölgesindeki Dünya konumları ise Güneş diskinin bir kısmı açık kaldığı için parçalı Güneş tutulması görür.Rehber: Ay tutulması: evreler, renk ve görünürlük
Yer ışığı: Güneş ışığının Dünya’dan Ay’a yansıyıp geri gelmesiyle Ay’ın gece tarafında görülen soluk, kül grisi aydınlıktır. İnce hilal yakınında, yeniaydan birkaç gün önce veya sonra, gökyüzü yeterince karanlık ve Ay yeterince yüksekken daha kolay seçilir.Rehber: Yer ışığı: Ay’ın gece tarafındaki soluk parıltı
Yer Zamanı (TT): Yeryüzüne referans verilen efemerisler ve gözlemler için kullanılan düzenli zaman ölçeğidir. TT(TAI), Uluslararası Atom Zamanı TAI’den tam 32,184 saniye ileridedir. UT1 ile farkı ΔT’dir; UTC ile farkı ayrı bir büyüklük olup UTC kurallarına bağlıdır.Rehber: Jülyen tarihi, UT, TT ve Delta T
Yerberi: Ay’ın ya da Dünya çevresindeki başka bir cismin yörüngesinde Dünya’ya en yakın noktadır. Ay için yaklaşık 356.000–370.000 kilometre arasında değişir. Yerberiye yakın dolunaya, yerötedeki dolunaydan daha büyük göründüğü için süper Ay denir.Rehber: Süper Ay ve mikro Ay: boyut ve uzaklık
Yeröte: Ay’ın ya da Dünya çevresinde dolanan başka bir cismin yörüngesinde Dünya’ya en uzak noktadır. Ay yeröte yakınında yaklaşık 405.000 kilometre uzaktadır; değer her yörüngede aynı değildir. Buraya yakın dolunaya, görünür çapı daha küçük olduğu için küçük Ay da denir.Rehber: Süper Ay ve mikro Ay: boyut ve uzaklık
Yıldız günü: Dünya’nın ekinoks noktasına göre dönüş süresidir; ortalama güneş zamanıyla yaklaşık 23 saat 56 dakika 4 saniyedir. Güneş gününden yaklaşık 3 dakika 56 saniye kısadır. Bu nedenle doğup batan yıldızlar her gün aynı doğrultuya yaklaşık dört dakika daha erken gelir.Rehber: Yıldız zamanı: dönen gökyüzünün saati
Yıldız zamanı: İlkbahar noktasının zaman birimiyle ifade edilen saat açısıdır; Dünya’nın gök referansına göre dönüşünü izler. Yerel yıldız zamanı, o anda üst meridyenden geçen sağ açıklığı gösterir. Yıldız günü güneş gününden yaklaşık dört dakika kısadır; değer gözlem meridyenine göre değişir.Rehber: Yıldız zamanı: dönen gökyüzünün saati

Z

Zaman denklemi: Gerçek güneş zamanı ile ortalama güneş zamanı arasındaki farktır. Dünya’nın eliptik yörüngesi ve eksen eğikliğinden doğar; bu işaret kuralıyla yıl içinde yaklaşık −14 ile +16 dakika arasında değişir. Boylam ve saat dilimi düzeltmeleri ayrıdır; tek başına bütün sivil saat dönüşümünü vermez.Rehber: Zaman denklemi ve gerçek yerel güneş zamanı
ZHR: Işınım noktası başucunda ve sınır kadir 6,5 iken ideal koşullara normalize edilmiş saatlik meteor oranıdır. Gerçekte görülen sayı düşük ışınım noktası, Ay, ışık kirliliği ve engeller nedeniyle genellikle daha azdır. ZHR, bulunduğunuz yerde kesin göreceğiniz meteor sayısı değildir.Rehber: Meteor yağmurları: radyant, ZHR ve gözlenen oran
Zodyak: Güneş’in içinden geçtiği, Ay ve birçok gezegenin yollarına yakın olan ekliptik çevresindeki takımyıldız kuşağıdır. Güneş, Yılancı dâhil 13 astronomik takımyıldızdan geçer. Eşit büyüklükteki on iki astrolojik burç farklı bir bölümlendirmedir; resmî takımyıldız sınırlarıyla aynı değildir ve presesyon ilişkilerini değiştirir.Rehber: Takımyıldızları bulma ve gökyüzünde yönelme

Apphemeride’ı indirin

Ücretsiz indirin; Güneş ve Ay özellikleri her zaman ücretsizdir. Diğer özellikler, üç günlük denemeden sonra tek seferlik satın almayla açılan tam sürümdedir.