Ufuksal, ekvatoral ve ekliptik koordinatlar

Küre üzerinde iki açı

Gökcisimlerini büyük bir gök küresine yansıtılmış düşünün. Yön için iki açı yeterlidir; gerçek üç boyutlu konum için uzaklık da gerekir. Her sistemin temel düzlemi, kutupları ve sıfır doğrultusu belirlenmelidir. Yer üzerindeki enlem-boylam ağına benzer bir geometridir.

Açı çiftini okurken yermerkezli mi toposentrik mi olduğunu, hangi tarihin referans düzlemini kullandığını ve görünen düzeltmeleri de bilmek gerekir. Yalnızca sistem adı bütün bu seçimleri açıklamaz.

Ufuksal sistem

Yükseklik, ufukta 0°, zenitte 90° ve ufuk altında negatif değerdir. **Azimut** burada kuzeyden doğuya sayılır: Kuzey 0°, doğu 90°, güney 180°, batı 270°. Eski bir kaynağın sıfırını güneyden alıp almadığını kontrol edin.

Aynı anda İstanbul ve Göreme’den aynı yıldızın azimut ve yüksekliği farklı olabilir. Yer döndükçe değerler sürekli değişir; bu sistem hedef bulmak için sezgiseldir fakat sabit yıldız katalog kimliği değildir. Gerçek ufkun tepeleri ve binaları, ideal ufuk koordinatlarına ayrıca eklenmesi gereken engellerdir.

Ekvatoral sistem

Yer ekvatorunun göğe izdüşümü gök ekvatorudur. **Dik açıklık, ondan kuzeye veya güneye açısal uzaklıktır:0° ekvator, kuzey kutbu+90°, güney kutbu−90°. Sağ açıklık**, ilkbahar noktasından doğuya ekvator boyunca sayılır; geleneksel birimi 0–24 saattir.

Sabit bir referans çerçevesinde uzak yıldızların bu değerleri yavaş değişir; bu yüzden katalog ve teleskoplarda kullanışlıdır. Buna karşılık gezegenin sağ açıklığı yörüngesi nedeniyle hızla değişebilir; yakın Ay’ın toposentrik koordinatı da gözlem yerine bağlıdır. “Yalnızca ufuksal sistem zamana ve yere bağlıdır” biçiminde mutlak bir kural doğru değildir.

**Saat açısı**, yerel meridyene göre batıya ölçülen ekvatoral açı olup yerel yıldız zamanı üzerinden göğün günlük yönelimini bağlar. Sağ açıklıkla aynı başlangıç doğrultusuna sahip değildir. Bu ayrım, katalog konumunu yerel ufka çevirmede önemlidir.

Ekliptik sistem

**Ekliptik, Yer’in yörünge düzleminin göğe izdüşümü ve Güneş’in yaklaşık yıllık yoludur. Gök ekvatoruna yaklaşık 23,44° eğiktir. Ekliptik boylam ilkbahar noktasından 0–360° sayılır; ekliptik enlem** düzlemin kuzey veya güneyine uzaklıktır.

Güneş’in ekliptik enlemi yaklaşık sıfırdır. Ay yaklaşık 5°’lik, ana gezegenler genellikle birkaç derecelik bir yakın kuşakta dolaşır; gerçek görünen ayrılma ve enlem gözlem geometrisiyle değişir. Kavuşum ve karşı konumu boylam farkıyla tanımlamak bu sistemde kolaydır. Güneş’in 90° görünen boylamı haziran gündönümü,180° eylül ekinoksuyla ilişkilidir.

Sistemler nasıl dönüşür?

Aynı küreye farklı eğimlerle çizilen ağlar arasında geometrik dönüşüm yapılabilir. Ekvatoralden ufuksala geçişte enlem ve yerel yıldız zamanı temel rol oynar. Ekvatoral ile ekliptik ağlar arasındaki eğimi ekliptik eğikliği sağlar. Aynı çerçeve, tarih, başlangıç noktası ve düzeltmeler kullanıldığında sayılar aynı fiziksel doğrultuyu tarif eder.

Bir yıldızın daha kuzey dik açıklıkta olması kuzey enleminde genellikle daha uzun görünürlük sağlar, fakat “her zaman daha yüksek güney üst geçişi” demek değildir. Üst geçiş yüksekliği yaklaşık 90°−|enlem−dik açıklık| ile bulunur; yıldız enleminizden daha kuzeydeyse üst geçişi kuzeyde olabilir. Çok güney yıldızları alçak kalır veya hiç doğmaz. Dolunayın Türkiye’de kışın genellikle yüksek, yazın alçak yolu da ekvator-ekliptik ilişkisinin bir sonucudur.