HR, HIP, HD ve TYC: yıldız numaraları ne anlama gelir?

Neden numaralar var?

Vega veya Betelgeuse gibi yaygın özel adlar yalnızca sınırlı sayıda yıldızı kapsar. Alpha Lyrae gibi Bayer,61 Cygni gibi Flamsteed adları daha fazla örnek sağlar; milyonlarca sönük yıldız için bunlar yeterli değildir. Kataloglar kendi amaçlarına uygun numaralar verir, çoğu göksel konuma göre düzenlenmiştir.

Kataloglar aynı yıldız seçkisini veya aynı veri türlerini içermez. Bir sayıyı tek başına yazmak belirsizdir: “91262” yerine HIP 91262 gibi önekle okumak gerekir. Bir bilim makalesi veya gözlem listesinde kimliğin kaynağını korumak yanlış hedefe gitmeyi önler.

Dört önemli katalog

HR — Yale Bright Star Catalogue: HR öneki tarihî Harvard Revised Photometry adından gelir. Beşinci baskı BSC5 yaklaşık 9.110 kayıt içerir ve kabaca 6,5 kadire kadar parlak yıldız göğünü kapsar. Kayıt sayısı her anda görülebilen veya her kaydın tekil çıplak göz yıldızı olduğu anlamına gelmez. Vega HR 7001 örneğidir.

HIP — Hipparcos: ESA’nın Hipparcos uydusu 1989–1993 arasında yaklaşık 118 000 yıldızın konum, paralaks ve özdevinimini ölçtü. HIP kimlikleri özellikle uzaklık ve astrometri çalışmalarında yaygındır. Vega HIP 91262’dir.

HD — Henry Draper:20. yüzyıl başında Harvard’da yaklaşık 225 000 yıldızın tayflarını sınıflandıran çalışma Annie Jump Cannon ve meslektaşlarıyla ilişkilidir. O, B, A, F, G, K, M dizisinin gelişiminde temel rol oynadı. HD öneki, ötegezegen yıldızlarında da yaygındır; Vega HD 172167 örneğidir.

TYC — Tycho-2:2000 yılında yayımlanan katalog, Hipparcos uydusunun Tycho yıldız eşleyicisi ve eski konum ölçümlerini birleştirir; yaklaşık 2,5 milyon yıldız içerir. Yaklaşık V≈11,0’a kadar %99, V≈11,5’e kadar %90 tamlık, katalog kapsamının ölçeğini anlatır. En sönük kaydı, bütün alanlardaki tamlık sınırı veya çıplak göz görünürlüğüyle eşitlemeyin.

Kimlikler nasıl kurulur?

HR, HIP ve HD genellikle tek sayı kullanır. Tycho-2 kimliği üç parçalıdır; TYC 1234-567-1 yalnızca biçimi gösteren bir örnektir:

1. İlk sayı gök bölgesini belirtir.
2. İkinci sayı bölge içindeki kayıt numarasıdır.
3. Son sayı bileşen ayrımını taşır; çoğunlukla 1’dir, yakın bileşenlerde farklı olabilir.

Aynı yıldız birçok ad taşır. Betelgeuse aynı zamanda Alpha Orionis, HR 2061, HD 39801 ve HIP 27989’dur. Farklı kimlikler farklı fiziksel yıldızlar değildir; kaynakların çapraz eşleşmesi gerekir. Çift veya çözülmüş çoklu sistemlerde kayıt bileşeni ayrıntısını da koruyun.

Hangi kimliği kullanmalı?

Çıplak göz hedeflerinde HR elverişlidir. Paralaks, özdevinim ve hassas konum için HIP; tayf ve birçok ötegezegen listesinde HD sık görülür. HD 209458, gezegen geçişi gözlenen erken örnek yıldızlardan biridir. Daha sönük dürbün/teleskop alanında Tycho-2 çok daha geniş seçki sunar; her kaydın HR veya başka bir eski katalog eşleniği bulunmak zorunda değildir.

Bir yıldızın özel adı olmaması, bilimsel olarak tanımsız olduğu anlamına gelmez. Katalog kimliği gözlem, ölçüm ve arama için yeterli olabilir. Ararken bütün öneki ve TYC’nin üç parçasını koruyun; yalnızca son sayıyı kullanmayın.

Katalogdan gerçek göğe

Kayıt parlaklık ve konum verir; gözlem için bunlar yerel koşullara çevrilmelidir. Sınır kadir hedefin alet gerektirip gerektirmediğini etkiler. Koordinatlar ayrıca bir referans sistemi ve konum dönemi taşır. J2000 çerçevesiyle bir yıldızın ölçüm dönemini aynı şey sanmayın; özdevinim, presesyon ve gereken diğer dönüşümler uygun biçimde uygulanmalıdır.

Son adım yerel ufka çevirmektir. İstanbul ve Göreme farklı enlem/boylamlarda olduğundan aynı yıldızın azimut ve yüksekliği aynı anda farklıdır. Bir katalog sayfasında konum bulunması, yıldızın bugün ufkunuzun üstünde olduğunu veya şehirden görülebileceğini garanti etmez.