Şu anda üzerinizde hangi yıldızlar ve gezegenler var?

Her yerde neden farklı bir gök vardır?

Kuzey gök kutbunun ufuk yüksekliği yaklaşık olarak kuzey enleminize eşittir. Kutup Yıldızı bu noktaya yakındır, tam üzerinde değildir. İstanbul ile Göreme farklı enlemlerde olduğu için kuzey kutbunu biraz farklı yüksekliklerde görürsünüz. Yıldızların günlük çemberleri bu eksen çevresinde izlenir.

Kutba yakın bazı yıldızların günlük çemberi hiç ufuk altına inmez; bunlar batmayan veya çevrenel yıldızlardır. Hangi yıldızların bu koşulu sağladığı enlem ve dik açıklığa bağlıdır. Kraliçe’nin parlak W desenindeki yıldızlar Türkiye’nin bu örnek enlemlerinde kuzeyde yıl boyunca izlenebilir, fakat her zaman aynı yükseklikte değildir. Büyük Ayı’nın yedi yıldızlı Kepçe deseninin tamamının her Türkçe konuşulan yerde batmadığını varsaymayın; daha güneyde bazı üyeler ufka yaklaşır veya batar. Bütün resmî takımyıldız alanı ile parlak desen de aynı şey değildir.

Güney gök kutbu çevresinde ise bu enlemlerden hiç doğmayan bir alan vardır. Güney Haçı İstanbul veya Göreme’den görülebilen bir desen değildir. Güneye gittikçe kuzeydeki batmayan bölge küçülür ve güneyden yeni yıldızlar açılır. Aynı tarih ve saatte bile konum değişimi gök haritasını değiştirmeye yeter.

Bir gecede ve bir yılda değişim

Yer’in yıldızlara göre ortalama dönüşü yaklaşık 23 saat 56 dakika 4 saniye sürer. Güneş günü yaklaşık 24 saattir. Aradaki yaklaşık dört dakikalık fark bir ayda iki saate yaklaşır: Aynı saatte baktığınız yıldızlar daha batıda olur. Altı ay sonra akşam göğü büyük ölçüde başka bir yıldız alanına dönmüştür.

Kuzey orta enlemleri için birkaç tanıdık akşam örneği:

• Kış: Betelgeuse ve Rigel’li Orion, Aldebaran’lı Boğa, İkizler ve parlak Sirius.
• İlkbahar: Regulus’lu Aslan; kuzeyde yüksek konuma gelebilen Büyük Ayı deseni.
• Yaz: Vega, Deneb ve Altair’den Yaz Üçgeni; güney tarafında Akrep ve Yay.
• Sonbahar: Pegasus’un büyük karesi, Andromeda ve Kraliçe.

Bunlar tarihsiz kesin konumlar değildir; saat ve enlem görünümü değiştirir. Bir gecede de yıldızların çoğu doğar, üst geçişe ulaşır ve batar. Bazı kuzey yıldızları batmaz; üst geçişleri de mutlaka güneyde değildir. Sabaha karşı bakmak, daha sonra mevsimin akşamlarında göreceğiniz yıldız alanlarını erkenden gösterir.

Ay ve gezegenler: yer değiştirenler

Yıldızların birbirine göre düzeni çıplak göz ölçeğinde uzun süre pek az değişir. Ay ve ana gezegenler ekliptik yakınında daha hızlı ilerler. Ay yaklaşık saatte kendi çapı kadar, gezegenler günler veya haftalar içinde belirgin yer değiştirebilir. Sabit basılı yıldız atlası arka plan için yararlıdır; bugün Jüpiter’in tam yerini bulmak için tarihli efemeris veya hesaplanan harita gerekir.

Çok parlak, genellikle sakin yanan bir nokta gezegen olabilir. Venüs ve Jüpiter birçok yıldızdan parlaktır; fakat yalnızca sakin ışıkla kesin teşhis yapılmaz. Ufuktaki gezegen de titreşebilir, parlak bir yıldız da bazı koşullarda sakin görünebilir. Tarih, yön, yükseklik ve ekliptiğe yakınlığı birlikte kontrol edin.

Bu geceyi nasıl değerlendirebilirsiniz?

1. Astronomik karanlığı kontrol edin. Güneş merkezi −18° altındaysa astronomik gece vardır. Ay ışığı, ışık kirliliği ve hava bu tanımdan ayrı olarak görünür yıldız sayısını etkiler.
2. Gözlerinize zaman verin. Yaklaşık 20–30 dakika parlak ışıktan uzak durun. Telefon ekranının yüksek parlaklığı karanlık uyumunu bozar.
3. Parlak işaretlerle başlayın. İstanbul’da yalnızca ana yıldızlar seçiliyorsa önce bunları eşleştirin; Göreme’de daha fazla yıldız görünmesi de ilk bakışta şekilleri karmaşıklaştırabilir.
4. Ay’ı ayrıca inceleyin. Parlak Ay sönük hedefleri bastırır. Son dördün ile yeni ay arasındaki akşamlar çoğu zaman daha az Ay etkisi sunar, fakat yerel doğuş-batış ve tarih yine kontrol edilmelidir.