Bầu trời đêm nay: phía trên bạn đang có gì?

Vì sao mỗi nơi có bầu trời khác?

Ở bán cầu bắc, độ cao cực bắc trời gần bằng vĩ độ địa lý. Polaris ở gần cực ấy, nên từ Hà Nội và Hạ Long có thể dùng làm dấu hướng bắc nếu chân trời không bị che. Độ cao của nó theo vĩ độ, không theo số mét bạn đứng trên mực biển.

Quanh cực có vùng sao không lặn gọi là quanh cực. Cực càng cao, vùng này càng rộng. Những chòm sao được gọi quanh cực ở Trung Âu không tự giữ nguyên tính chất ở Việt Nam: không nên mặc định cả Bắc Đẩu hay toàn bộ Cassiopeia luôn trên chân trời. Từng sao cần được xét theo xích vĩ và nơi đứng.

Quanh cực nam trời cũng có vùng không bao giờ mọc tại một địa điểm phía bắc. Đi về nam, vùng quanh cực bắc thu nhỏ và những sao phía nam mới hiện ra. Vì thế một bản đồ in cho Bắc Âu không thể thay toàn bộ bản đồ Hà Nội vào cùng một đêm.

Bầu trời đổi trong đêm và qua năm

Một vòng quay so với sao mất khoảng 23 giờ 56 phút 4 giây, còn ngày Mặt Trời trung bình 24 giờ. Gần bốn phút chênh mỗi ngày cộng thành khoảng hai giờ sau một tháng: cùng giờ đồng hồ, sao đã ở xa hơn về tây. Sau nửa năm, các hình sao chính của tối đổi rõ.

Một số mốc theo mùa ở miền bắc Việt Nam:

• Tối mùa đông: Orion với Betelgeuse, Rigel, Taurus với Aldebaran, Gemini và Sirius sáng nổi bật.
• Tối mùa xuân: Leo với Regulus và hình Bắc Đẩu khi đủ cao ở trời bắc.
• Tối mùa hè: tam giác Vega–Deneb–Altair, cùng Scorpius và Sagittarius về phần trời nam. Mùa mưa có thể che cảnh dù vị trí thiên văn thuận lợi.
• Tối mùa thu: hình vuông Pegasus, Andromeda và Cassiopeia, hướng cụ thể tùy giờ.

Trong một đêm, sao không quanh cực mọc ở phần trời đông, qua kinh tuyến trên rồi lặn về tây. Qua kinh tuyến không luôn là ở nam: xích vĩ và vĩ độ quyết định nó ở bắc hay nam của thiên đỉnh. Cuối đêm thường đã có một phần bầu trời sẽ quen vào tối của mùa tiếp theo.

Mặt Trăng và hành tinh di chuyển riêng

Hình các sao gần như giữ nguyên với quan sát mắt thường qua thời gian ngắn, nhưng Mặt Trăng và hành tinh đổi chỗ dọc dải hoàng đạo. Trăng có thể tiến cỡ một đường kính mỗi giờ; hành tinh dễ nhận chuyển dịch sau nhiều ngày hoặc tuần.

Bản đồ sao cố định không ghi đúng Sao Mộc hay Sao Kim cho mọi ngày. Cần tính vị trí hiện tại. Chấm sáng rất nổi bật và ít nhấp nháy thường có thể là hành tinh, nhất là gần hoàng đạo; tuy nhiên gần chân trời hành tinh cũng nhấp nháy, nên vẫn phải xác nhận theo bản đồ.

Chuẩn bị cho đêm nay

1. Đợi Mặt Trời xuống dưới −18° nếu muốn mục tiêu mờ. Đây là đêm thiên văn, không có nghĩa ánh trăng hay đèn đô thị đã hết.
2. Cho mắt khoảng 20–30 phút tránh sáng mạnh. Màn hình điện thoại quá sáng phá thích nghi tối.
3. Bắt đầu từ sao sáng và hình dễ nhận theo mùa, rồi nối tới các sao yếu hơn. Không bắt buộc Bắc Đẩu phải đang đủ cao để làm điểm xuất phát.
4. Xem giờ trăng mọc lặn và phần sáng. Các tối gần hạ huyền tới trăng mới thường ít trăng hơn, nhưng thời điểm địa phương vẫn quyết định.