Đêm nay có thể thấy những hành tinh nào?

Năm hành tinh cho mắt thường

Từ Trái Đất, năm hành tinh sáng đã được con người theo dõi từ thời cổ đại. Chúng thay đổi vị trí so với các sao nền qua từng tuần, khác với hình dạng gần như ổn định của các chòm sao. Từ planētēs trong tiếng Hy Lạp mang nghĩa người lang thang.

Sao Kim nổi bật nhất: có thể đạt khoảng −4,6 mag, sáng hơn mọi ngôi sao và chỉ kém Mặt Trời, Mặt Trăng trong số thiên thể tự nhiên thường thấy. Sao Mộc đạt khoảng −2,9 mag, ánh sáng trắng kem khá ổn định. Sao Hỏa biến đổi mạnh: quanh xung đối thuận lợi có thể tới khoảng −2,9 mag, nhưng khi xa Trái Đất chỉ khoảng +1,8 mag. Màu đỏ cam giúp nhận ra nó. Sao Thổ thường khoảng 0 đến +1 mag, ngả vàng và ít nổi bật hơn. Sao Thủy có thể sáng hơn −1 mag nhưng luôn gần Mặt Trời, thấp trong ánh chạng vạng nên khó tìm.

Sao Thiên Vương khoảng 5,7 mag, sát giới hạn mắt thường dưới bầu trời rất tối và cần biết chính xác vị trí. Sao Hải Vương khoảng 7,8 mag, quá mờ cho mắt thường; ống nhòm có thể cho thấy một chấm sáng giống sao. Đây là các mức tham khảo, không phải số đo cho tối nay.

Khoảng cách góc với Mặt Trời

Ly giác là góc thực giữa hướng tới hành tinh và hướng tới Mặt Trời, nhìn từ Trái Đất. Khi chỉ cách vài độ, hành tinh bị ánh ban ngày lấn át. Góc lớn hơn mở ra khoảng thời gian quan sát trong sáng sớm hoặc buổi tối.

Sao Thủy và Sao Kim quay trong quỹ đạo Trái Đất nên không thể đi xa Mặt Trời trên bầu trời: tối đa khoảng 28° và 47°. Ở phía đông Mặt Trời, chúng lặn sau Mặt Trời và xuất hiện phía tây vào buổi tối. Ở phía tây Mặt Trời, chúng mọc trước và hiện phía đông trước bình minh. Sao Kim có thể còn thấy nhiều giờ sau khi chạng vạng đã hết; không chỉ xuất hiện trong lúc trời nhập nhoạng. Không nên dùng một mốc nửa đêm theo đồng hồ làm giới hạn toàn cầu.

Các hành tinh ngoài như Sao Hỏa, Sao Mộc và Sao Thổ có thể ở phía đối diện Mặt Trời. Quanh xung đối, chúng gần như mọc lúc hoàng hôn, cao nhất quanh nửa đêm Mặt Trời thực địa phương và có thể hiện suốt đêm. Xung đối lặp lại khoảng 378 ngày với Sao Thổ, 399 ngày với Sao Mộc và 780 ngày với Sao Hỏa. Quanh giao hội với Mặt Trời, hành tinh bị ánh sáng của nó che lấp một thời gian.

Các hành tinh nằm gần hoàng đạo, đường đi biểu kiến hằng năm của Mặt Trời. Hướng Mặt Trời vừa lặn và vị trí Mặt Trăng giúp hình dung dải tìm kiếm, nhưng bản đồ tính theo ngày giờ mới xác định đúng vị trí.

Phân biệt hành tinh với ngôi sao

Hành tinh thường ít nhấp nháy hơn sao. Sao ở rất xa nên gần như là điểm sáng; nhiễu động không khí làm cường độ và màu thay đổi nhanh. Hành tinh có một đĩa góc nhỏ, giúp trung bình hóa các nhiễu động: Sao Mộc khoảng 30–50 giây cung, Sao Kim từ khoảng 10 đến hơn 60 giây cung tùy khoảng cách. Gần chân trời, hành tinh cũng có thể nhấp nháy mạnh.

Vị trí gần hoàng đạo là dấu hiệu thứ hai. Tuy vậy, không thể kết luận mọi chấm sáng ở phía bắc đều không phải hành tinh; hướng chân trời thay đổi theo địa điểm và giờ, nhất là trong vùng nhiệt đới.

Dấu hiệu thứ ba là chuyển động qua các sao nền. Chụp cùng vùng trời cách vài ngày hoặc so với bản đồ sẽ thấy vị trí hành tinh dịch đi. Một ống nhòm 7–10 lần được giữ vững có thể thấy các vệ tinh sáng của Sao Mộc. Việc phân giải đĩa hành tinh hay pha mảnh của Sao Kim còn tùy quang học và độ ổn định, không phải ống nhòm cầm tay nào cũng làm được.

Chọn giờ quan sát tốt

Độ cao trên chân trời rất quan trọng. Khi thấp, ánh sáng phải qua nhiều khí quyển, bị suy giảm, đỏ hơn và nhòe vì không khí dao động. Trên khoảng 10° thường dễ nhận ra hành tinh sáng; để xem chi tiết qua kính thiên văn, khoảng 30° trở lên thuận lợi hơn. Đây là hướng dẫn thực hành, không phải ngưỡng bảo đảm.

Hành tinh cao nhất khi qua kinh tuyến trên. Hà Nội và Hạ Long nằm trong vùng nhiệt đới: tùy xích vĩ, thiên thể có thể qua kinh tuyến phía nam, phía bắc hoặc gần thiên đỉnh. Không mặc định mọi hành tinh đều cao nhất ở hướng nam.

Sao Kim và Sao Mộc có thể được nhận ra khi chạng vạng dân dụng còn sáng, Sao Thổ thường cần trời tối hơn. Với Sao Thủy, đôi khi chỉ có cửa sổ khoảng 30–60 phút; thời lượng thật phải xem theo ngày và nơi. Đường chân trời bị nhà cao tầng ở Hà Nội hay núi đá, đảo ở Hạ Long che khuất sẽ rút ngắn cơ hội. Mưa mùa hè và hơi mù là điều kiện thực tế, không phải kết quả dự báo của ứng dụng.

Hãy kết hợp ba câu hỏi: ly giác có đủ lớn, hành tinh có đủ cao lúc trời tối, và ánh trăng có ảnh hưởng không? Trăng ít cản các hành tinh sáng nhưng có thể lấn át Sao Thiên Vương. Năm hành tinh cùng dễ thấy một lúc là trường hợp hiếm.