Tìm chòm sao bằng những hình sao quen thuộc

Chòm sao và hình sao khác nhau

IAU xác lập danh sách 88 chòm năm 1922 và phê chuẩn các biên năm 1928, được công bố hệ thống năm 1930. Mỗi hướng thuộc một vùng xác định, như một điểm trên bản đồ thuộc một khu vực.

Một asterism, hay hình sao, là mẫu dễ nhận không nhất thiết là chòm độc lập. Bắc Đẩu gồm bảy sao trong Ursa Major, không phải toàn bộ chòm Đại Hùng. Tam giác mùa hè và lục giác mùa đông còn trải qua nhiều chòm. Những hệ phân chia truyền thống của các văn hóa khác không nhất thiết trùng 88 vùng IAU.

Chòm có tên Latinh và viết tắt ba chữ, như UMa, Ori, Lyr. Các tên Bayer dùng chữ Hy Lạp: Vega là Alpha Lyrae, Betelgeuse là Alpha Orionis. Thứ tự chữ thường gợi độ sáng nhưng không phải bảng xếp hạng luôn chính xác.

Đường nối trong các bản đồ có thể khác nhau. Biên, tên và ký hiệu là chuẩn chính thức; hình vẽ que nối không có một phiên bản bắt buộc duy nhất.

Bắt đầu từ Bắc Đẩu

Ở miền bắc Việt Nam, Bắc Đẩu hữu ích khi đang trên chân trời và đủ cao. Không coi cả bảy sao quanh cực như tại nhiều nơi ở châu Âu. Xem bản đồ trước rồi thử các hướng dẫn:

• Nối Merak tới Dubhe ở thành gáo, kéo tiếp khoảng năm lần khoảng cách để tới gần Polaris. Polaris không phải sao sáng nhất, cũng không nằm đúng tuyệt đối tại cực.
• Theo cung cán gáo tới Arcturus màu cam, rồi kéo tiếp tới Spica. Đây là tuyến tìm sao qua hình dáng, không phải phép đo góc chính xác.
• Kéo đường Merak–Dubhe theo chiều ngược, qua Merak, để tới gần vùng Leo và Regulus.

Ở phía kia Polaris có hình W Cassiopeia, tùy giờ và khả năng mở chân trời. Nhà ở Hà Nội hay núi đảo Hạ Long có thể che những đoạn thấp của hình sao.

Ước lượng góc bằng bàn tay

Đưa thẳng tay và giữ khoảng cách mắt nhất quán:

Kích thước khác giữa người nên chỉ là ước lượng. Trăng tròn rộng khoảng 0,5°, Merak–Dubhe hơn 5° một chút. Từ chân trời tới thiên đỉnh là 90°, cỡ chín nắm tay theo thước này. Đừng dùng tay để nhìn trực tiếp Mặt Trời mà không bảo vệ.

Đúng mùa, đúng hướng và đúng tỷ lệ

Không phải mọi chòm đều thấy vào mọi tối. Vùng gần Mặt Trời chìm trong ánh sáng. Theo biên IAU, đường Mặt Trời đi qua 13 chòm, gồm Ophiuchus, khác mười hai cung bằng nhau trong một số hệ chiêm tinh.

Hãy xác định hướng trước; đừng cho rằng mọi chòm đều lên cao nhất ở nam. Chọn sao sáng mùa đó như Betelgeuse–Rigel hoặc Vega làm mốc. Nhiều người mới tưởng các hình nhỏ hơn thật: Orion trải cỡ 20°, còn toàn Ursa Major rộng hơn Bắc Đẩu rất nhiều.

Ánh sáng thành phố làm hình khuyết sao yếu. Một mẫu chỉ còn các sao chính vẫn có thể nhận ra; không cần thấy đủ mọi nét vẽ mới bắt đầu. Bầu trời tối hơn giúp, nhưng độ cao, mây và thời điểm vẫn quan trọng.