Kadir ölçeği ve sınır parlaklık nasıl okunur?

Ters yönde sayan ölçek

Eski gözlemciler en parlak yıldızları birinci, çıplak göz sınırındakileri altıncı büyüklükte sayıyordu. Norman Pogson 1856’da bu geleneği matematiksel tanıma bağladı: Beş kadir farkı 100, bir kadir farkı yaklaşık 2,512 akı oranıdır. Dolayısıyla küçük sayının daha parlak olması korunmuştur.

Ölçek logaritmiktir. Sayılardaki eşit farklar, ışık akısındaki eşit oranları temsil eder; insanın parlaklık algısıyla yaklaşık ilişkili olsa da fiziksel tanım gözün her koşuldaki hissi değildir. İki kat ışık iki kat hissedilen parlaklık demek değildir. Aynı fotometrik bant ve tutarlı ölçüm koşullarıyla karşılaştırma gerekir.

Ölçek 0’da veya 6’da bitmez. Sirius gibi parlak nesneler negatif, büyük teleskopların eriştiği çok sönük hedefler 20’nin üzerinde değer alabilir. Birkaç kadir farkının küçük sayı gibi görünmesi sizi yanıltmasın: Işık miktarında büyük oranları anlatır.

Güneş’ten çıplak göz sınırına

Bunlar bize ulaşan parlaklıktır. **Mutlak kadir, yıldız aynı ölçüm bandında 10 parsek, yaklaşık 32,6 ışık yılı** uzaklıkta olsaydı sahip olacağı değerdir. Böylece uzaklık etkisini ayırıp aynı banttaki içsel ışık üretimini karşılaştırabilirsiniz. Bütün dalga boylarının toplamını anlatan bolometrik ışıtma ise başka bir büyüklüktür.

Deneb bize Vega’dan biraz sönük görünmesine rağmen çok daha yüksek içsel ışıtmalı, çok daha uzak bir yıldızdır. Aynı görünür kadir, aynı fiziksel enerji üretimi demek değildir. Mesafe ve yıldız tayfı birlikte değerlendirilmelidir.

Sınır kadir neye bağlıdır?

**Sınır kadir**, o koşullarda tam seçilebilen en sönük yıldızın değeridir. Sabit bir kişisel veya şehir özelliği değildir:

• Güneş yüksekliği: Alacakaranlık bittiğinde daha sönük yıldızlar açılır; astronomik gece eşiği merkez için−18°’dir.
• Ay ışığı: Parlak Ay gök arka planını artırır ve sınırı bir veya birkaç kadir düşürebilir.
• Yapay ışık: Şehirde 3–4 mag, daha karanlık arazide 5–6, çok iyi yerlerde 6,5 ve üzeri örnek değerler görülebilir; bunlar İstanbul veya Göreme için ölçüm değildir.
• Hedef yüksekliği: Ufka yakın uzun hava yolu ışığı söndürür; bu etkiye atmosferik sönümleme denir.
• Göz ve deneyim: Karanlık uyumu, yaş, görme keskinliği ve gözlem pratiği sonucu değiştirir.

Gök genelinde 4 mag’a kadar birkaç yüz,6 mag’a kadar birkaç bin yıldız bulunabilir. Bu sayıların hepsi aynı anda bulunduğunuz yerin ufku üzerinde değildir; yarım gök, engeller ve atmosfer görünen sayıyı azaltır. Bir dürbün açıklık ve koşula göre yaklaşık 9 mag mertebesine veya ötesine ulaşabilir; teleskop daha sönük yıldızları açabilir. Katalogda bulunmak, o aletle her koşulda seçilmek demek değildir.

Renk ve parlaklık

Parlaklık, hangi dalga boyunda ölçüldüğüne bağlıdır. B−V, standart mavi ve görsel bant kadirlerinin farkıdır. Küçük veya negatif değer genellikle sıcak, mavimsi; büyük değer daha soğuk, kırmızımsı yıldızla ilişkilidir. Vega sıfıra yakın, Güneş yaklaşık 0,65, Betelgeuse daha yüksek değerdedir.

Yıldızlararası kızarma da renk indisini değiştirir; dolayısıyla tek sayı her durumda doğrudan sıcaklık ölçümü değildir. B−V, U−B ve R−I gibi farklı renk indislerini birbirinin yerine koymayın. Bir banttaki kadiri başka banttaki kadirle ışık akısı oranı hesabına sokmadan önce tanımı kontrol edin.