Ay tutulması ve kızıl Ay: aşamalar, renk ve yerel görünürlük

Nasıl oluşur?

Yer, Güneş’in karşı yönüne uzanan bir gölge konisi oluşturur. Dolunay bu taraftadır, fakat yörünge ekliptiğe yaklaşık 5° eğik olduğundan çoğu ay gölgenin kuzeyinden veya güneyinden geçer. Dolunay düğümlerden birine yeterince yakınsa gölgeye girer. Bu nedenle her dolunay bir tutulma değildir.

İçteki **tam gölgede, Ay’dan bakıldığında Güneş diski Yer tarafından tamamen kapatılır. Dıştaki yarı gölgede** ise yalnızca bir bölümü kapanır. Ay uzaklığında tam gölge genişliği kabaca Ay çapının iki buçuk-üç katı mertebesindedir. Olayın derinliğine göre üç tür ayrılır:

• Tam Ay tutulması: Ay diskinin tamamı Yer’in tam gölgesine girer.
• Parçalı Ay tutulması: Diskin yalnızca bir kısmı tam gölgeye ulaşır.
• Yarı gölgeli Ay tutulması: Ay yalnızca yarı gölgeden geçer; hafif kararma kolayca fark edilmeyebilir.

Güneş tutulmasındaki gibi dar bir yerel tamlık yolu gerekmez. Aynı gölge aşamaları, Ay’ı o anda görebilen bütün gözlemciler için ortak fiziksel olaydır. Bununla birlikte ufuk, hava, atmosferik sönümleme ve yerel saatler farklıdır. “Bütün gece tarafı aynı süreyi görür” gibi bir genelleme yapmayın; Ay olay sırasında doğabilir veya batabilir.

Aşamalar ve temaslar

P1–U1 ve U4–P4 aralıklarının başları veya sonları çıplak gözle çok belirsiz olabilir. Belirgin koyu ısırık U1 sonrasında büyür. Tamlık bir buçuk saati biraz aşabilir. 27 Temmuz 2018, 21. yüzyılın en uzun tam Ay tutulmasının tarihî örneğidir; küresel tamlık süresini, herhangi bir şehrin bütün olayı gördüğü süreyle eşitlemeyin.

Tam gölge büyüklüğü, maksimumda Ay çapının ne kadarının gölgeye girdiğini doğrusal olarak ifade eder. 0 ile 1 arasındaki değer parçalı, 1 ve üzeri tam tutulmaya karşılık gelir. Saf yarı gölgeli olaylarda bu büyüklük negatiftir; yarı gölge büyüklüğü ayrı bir değerdir. Disk alanının yüzde kaçı karardı sorusuyla aynı ölçü değildir. Daha derin geçiş genellikle daha uzun tamlığa izin verir; süreyi göreli hız ve ayrıntılı geometri de belirler.

Ay neden kırmızı olur?

Tam gölge, doğrudan güneş ışığının kesildiği bölgedir; fakat Yer atmosferinden kırılarak geçen bir miktar ışık gölgenin içine ulaşabilir. Uzun hava yolunda mavi bileşen daha çok saçılır ve sönümlenir, kırmızı ışık daha fazla kalır. Ay, Yer kenarındaki gün doğumu ve batımı bölgelerinden süzülen ışıkla aydınlanıyormuş gibi düşünülebilir.

Atmosferdeki aerosol ve toz miktarı rengi ve parlaklığı etkiler. Büyük volkanik olaylardan sonra tutulmuş Ay olağanüstü koyu olabilir; daha geçirgen koşullarda turuncu-bakır tonlar belirginleşebilir. **Danjon ölçeği**, L0’daki çok koyu görüntüden L4’teki parlak bakır-turuncu görüntüye uzanan beş düzeyle gözlemsel değerlendirme yapar. Diskin farklı kısımları aynı renkte olmak zorunda değildir; gölge kenarına yakın bölüm daha aydınlık kalabilir.

“Kanlı Ay” popüler bir renk adıdır, özel bir tehlike sınıfı değildir. Uygulamadaki hesaplanmış gölge geometrisi, gerçek atmosferin o gece hangi kırmızı tonu oluşturacağını önceden kesinleştirmez.

Gözlem ve fotoğraf

Ay tutulması çıplak gözle, dürbünle veya teleskopla güneş filtresi olmadan güvenle izlenebilir; baktığınız nesne Güneş değil Ay’dır. Asıl koşul Ay’ın ilgili aşamada açık ufukta bulunmasıdır. İstanbul’da bina ve karşı kıyı, Göreme’de yükseltiler doğuş veya batış yakınındaki bir bölümü kapatabilir. Yerel görünürlüğü olayın tek bir tarih etiketinden çıkarmayın.

Fotoğraf için tripod faydalıdır. Parçalı aşamada aydınlık bölüm ile gölgeli bölüm arasındaki kontrast büyüktür; tamlıkta daha uzun pozlar gerekir. Ay ve Yer’in hareketi uzun pozda bulanıklık yapabilir. Tamlık sırasında çevredeki sönük yıldızlar yeniden belirginleşebilir, fakat şehir ışığı ve bulutlar sonucu etkiler. Güvenli bir nokta ve geri dönüş planını aydınlıkta seçin.