Słownik

Słownik astronomiczny

Efemerydy, współrzędne i zaćmienia mają własne słownictwo. Znajdziesz tu krótkie, precyzyjne objaśnienia pojęć spotykanych w Apphemeride oraz odsyłacze do poradników rozwijających temat.

A

Aberracja: Pozorna zmiana kierunku do ciała niebieskiego związana z ruchem obserwatora i skończoną prędkością światła. Roczna aberracja od ruchu Ziemi z prędkością około 30 km/s osiąga amplitudę około 20,5″. Trzeba ją uwzględniać przy wyznaczaniu dokładnych pozycji pozornych.
Albedo: Miara zdolności odbijania promieniowania. Trzeba rozróżniać albedo geometryczne od albeda Bonda, opisującego bilans całej odbitej energii. Księżyc ma albedo geometryczne około 0,12, a chmury Wenus są znacznie jaśniejsze; wraz z rozmiarem i odległością wpływa to na obserwowaną jasność.Poradnik: Jasność gwiazd: magnitudo, barwa i odległość
Analemma: Figura z rocznych położeń Słońca rejestrowanych z jednego miejsca o stałej godzinie średniego czasu słonecznego. Na Ziemi przypomina ósemkę: deklinacja daje rozciągłość północ–południe, równanie czasu przesunięcie godzinowe. Wygląd względem horyzontu zależy od szerokości i wybranej godziny.Poradnik: Analemma: dlaczego Słońce kreśli ósemkę?
Antyumbra: Obszar za wierzchołkiem stożka cienia, gdzie ciało zasłania środek źródła światła, lecz jest kątowo za małe do pełnego zakrycia. Jeśli cień Księżyca nie sięga danego miejsca na Ziemi, obserwator w antyumbrze widzi pierścień Słońca. Faza obrączkowa nigdy nie jest bezpieczną całkowitością.Poradnik: Obrączkowe i hybrydowe zaćmienia Słońca
Aphelium: Najdalszy od Słońca punkt orbity heliocentrycznej. Ziemia osiąga go na początku lipca w odległości około 152 milionów kilometrów, podczas lata na półkuli północnej. Główną przyczyną pór roku jest nachylenie osi, nie samo oddalenie od Słońca.
Apogeum: Najdalszy od Ziemi punkt orbity Księżyca lub innego ciała krążącego wokół niej. Typowa odległość Księżyca jest wtedy rzędu 405 tysięcy kilometrów, ale różni się między obiegami. Pełnia blisko apogeum bywa nazywana mikroksiężycem, ponieważ ma mniejszą średnicę kątową.Poradnik: Superksiężyc i mikroksiężyc: rozmiar i odległość
Asteryzm: Rozpoznawalny wzór gwiazd, który nie jest osobnym oficjalnym gwiazdozbiorem. Wielki Wóz należy do Wielkiej Niedźwiedzicy, a Trójkąt Letni łączy Wegę, Deneba i Altaira z kilku obszarów. Asteryzmy są często wygodniejszymi punktami orientacji niż pełne granice gwiazdozbiorów.Poradnik: Jak znaleźć gwiazdozbiory i zorientować się na niebie
Azymut: Kąt kierunku mierzony wzdłuż horyzontu. W używanej tu konwencji północ ma 0°, wschód 90°, południe 180°, a zachód 270°. Dawne tabele mogą mieć inny punkt zerowy, dlatego trzeba sprawdzić konwencję przed porównaniem.Poradnik: Położenie Słońca: azymut i wysokość

B

Błękitna godzina: Fotograficzny okres zmierzchu lub świtu, gdy głęboki błękit nieba może równoważyć jasność sztucznego oświetlenia. Nie ma jednej urzędowej definicji; często stosuje się wysokości Słońca około −4° do −8°, a węższe definicje obejmują część tego zakresu. Nie musi trwać sześćdziesiąt minut, a wygląd zależy od atmosfery.Poradnik: Złota i błękitna godzina: światło do zdjęć

C

Cień właściwy: Obszar za ciałem, w którym rozciągłe źródło jest w całości geometrycznie zasłonięte. Cały Księżyc w cieniu Ziemi oznacza zaćmienie całkowite; na powierzchni w cieniu Księżyca występuje całkowite zaćmienie Słońca. Światło załamane przez atmosferę może mimo to rozjaśniać ziemski cień, nadając Księżycowi czerwony kolor.Poradnik: Zaćmienie Księżyca: fazy, barwa i widoczność
Cykl słoneczny: Rytm aktywności rzędu jedenastu lat, widoczny między innymi w liczbie plam oraz zjawiskach aktywnych obszarów. Polaryzacja magnetyczna odwraca się między cyklami, więc pełny cykl magnetyczny trwa około dwudziestu dwóch lat. Cykl numer 25 rozpoczął się pod koniec 2019 roku; bieżącą fazę należy oceniać z aktualnych danych.Poradnik: Plamy słoneczne i cykl aktywności Słońca
Czas gwiazdowy: Kąt godzinny punktu równonocy zapisany zwykle w godzinach. Lokalna wartość odpowiada rektascensji górnego południka, co pozwala wyznaczać kulminację i kąt godzinny obiektu. Rozróżniamy czas średni i pozorny, a do dokładnej orientacji potrzebne jest UT1 oraz właściwe odniesienie.Poradnik: Czas gwiazdowy: zegar obracającego się nieba
Czas przelotu światła: Czas potrzebny światłu na pokonanie drogi od obiektu do obserwatora. Z Księżyca do Ziemi to nieco ponad sekunda, ze Słońca ponad osiem minut. Oglądamy zatem wcześniejszy stan i położenie emisji, z odpowiednimi poprawkami przy wyznaczaniu dokładnego kierunku.
Czas uniwersalny UT: Rodzina skal związanych z obrotem Ziemi, której kluczową postacią jest UT1 opisujący orientację planety. Nie jest idealnie równomierny i nie jest tożsamy z UTC. Dawny bliski limit UT1−UTC był utrzymywany sekundami przestępnymi; decyzja CGPM z 2026 roku przewiduje ciągłe UTC od 20 maja 2027 i dopuszczalną różnicę do 3600 s.Poradnik: Data juliańska, UT, TT i Delta T
Czas ziemski TT: Równomierna skala odniesienia używana w modelach i efemerydach dla obserwacji związanych z Ziemią. W realizacji opartej na TAI zachodzi TT = TAI + 32,184 s. Różnica TT − UT1 to ΔT, łączące tę skalę z rzeczywistym obrotem.Poradnik: Data juliańska, UT, TT i Delta T

D

Data juliańska: Ciągła rachuba dni od południa 1 stycznia 4713 p.n.e. proleptycznego kalendarza juliańskiego, z ułamkami doby jako częścią dziesiętną. Pozwala obliczać odstępy bez rozbijania ich na miesiące i lata. Dokładny zapis wymaga skali czasu, na przykład JD(TT) lub JD(UT1), a MJD jest osobno przesuniętą rachubą.Poradnik: Data juliańska, UT, TT i Delta T
Deklinacja: Kąt od równika niebieskiego: dodatni ku północy, ujemny ku południu, w zakresie od −90° do +90°. Jest niebieskim odpowiednikiem szerokości geograficznej. Wraz z szerokością obserwatora określa wysokość i stronę górnej kulminacji.Poradnik: Rektascensja i deklinacja: położenie na niebie
Delta T: Różnica ΔT = TT − UT1 między równomiernym czasem ziemskim a czasem związanym z rzeczywistym obrotem Ziemi. Zmienia się wskutek nieregularnej rotacji; nie jest stałą współczesną liczbą sekund ani różnicą stref. Dla odległej przeszłości i przyszłości jest mniej pewna, co ogranicza dokładność lokalnych prognoz zaćmień.Poradnik: Data juliańska, UT, TT i Delta T
Depresja horyzontu: Kąt obniżenia odsłoniętego odległego horyzontu poniżej płaszczyzny poziomej obserwatora na podwyższonym stanowisku. Rośnie z wysokością i może przyspieszyć widoczny wschód oraz opóźnić zachód. Zasłaniający grzbiet lub budynek działa osobno i może odwrócić praktyczny wynik.Poradnik: Refrakcja i depresja horyzontu: wschody i zachody
Doba gwiazdowa: Okres obrotu Ziemi względem odniesienia gwiazdowego i, w ścisłej definicji czasu gwiazdowego, punktu równonocy. Wynosi około 23 h 56 min 4 s średniego czasu słonecznego. Dlatego podobne położenia gwiazd wracają prawie cztery minuty wcześniej każdego kolejnego dnia.Poradnik: Czas gwiazdowy: zegar obracającego się nieba

E

Efemeryda: Tabela lub obliczenie podające pozycje oraz inne dane ciała niebieskiego dla kolejnych chwil. Służy między innymi do planowania widoczności i wydarzeń. Nazwa pochodzi z greckiego określenia związanego z codziennością i jest też częścią nazwy Apphemeride.
Ekliptyka: Pozorna roczna droga Słońca na tle gwiazd i wielki okrąg związany z płaszczyzną ziemskiej orbity. Jest nachylona do równika niebieskiego o około 23,4°. Księżyc i główne planety poruszają się w pasie wokół niej, z odchyleniami wynikającymi z ich orbit i punktu widzenia.Poradnik: Współrzędne niebieskie: trzy układy odniesienia
Ekstynkcja: Osłabienie światła na drodze przez atmosferę wskutek rozpraszania i pochłaniania. Rośnie z masą powietrza, więc przy horyzoncie jest znacznie silniejsza niż przy zenicie i może czerwienić obraz. Orientacyjne wartości zenitalne około 0,2–0,3 mag zależą od pasma i miejsca; przy horyzoncie straty mogą osiągać wiele magnitudo.Poradnik: Jasność nieba: kiedy jest dość ciemno na obserwacje?
Ekwiluks: Lokalna doba, w której odstęp od widocznego wschodu do zachodu Słońca jest równy długości nocy. Refrakcja i rozmiar tarczy sprawiają, że nie musi to być dzień równonocy. Na północnych średnich szerokościach zwykle wypada przed równonocą marcową i po wrześniowej, z datą zależną od szerokości.Poradnik: Przesilenia i równonoce: początek pór roku
Ekwinokcjum: Astronomiczne określenie równonocy, kiedy pozorna długość ekliptyczna Słońca wynosi 0° w marcu lub 180° we wrześniu. W opisie współrzędnych oznacza również odniesienie do położenia punktu równonocy, na przykład ekwinokcjum J2000. Takiego odniesienia nie należy utożsamiać z epoką pozycji gwiazdy.Poradnik: Przesilenia i równonoce: początek pór roku
Elementy Bessela: Zestaw parametrów zwięźle opisujących geometrię cienia podczas zaćmienia. Podają jego położenie i rozmiary na płaszczyźnie odniesienia przez środek Ziemi, zwykle jako funkcje czasu. Umożliwiają wyznaczanie pasa i lokalnych kontaktów dla stanowiska.Poradnik: Zaćmienie Słońca: pas, kontakty i zakrycie
Elongacja: Odległość kątowa ciała od Słońca widziana z Ziemi. Dla planet wewnętrznych ma ograniczone maksimum: około 18–28° dla Merkurego i 45–47° dla Wenus. Większy odstęp nie gwarantuje większej lokalnej wysokości nad horyzontem.Poradnik: Największa elongacja Merkurego i Wenus
Epoka: Moment odniesienia, na który podano pozycję, parametry ruchu lub elementy orbity. Jest odrębny od orientacji układu i ekwinokcjum, choć skrót J2000 bywa używany w kilku takich kontekstach. Przy gwiazdach trzeba wiedzieć, na jaką datę przeniesiono pozycję ruchem własnym i w jakiej siatce ją zapisano.Poradnik: J2000 i JNow: precesja, nutacja i współrzędne

F

Faza Księżyca: Widoczny kształt oświetlonej części wynikający z geometrii Słońca, Księżyca i obserwatora. Główne fazy to nów, pierwsza kwadra, pełnia oraz ostatnia kwadra, z sierpami i fazami garbatymi między nimi. Pełny cykl trwa miesiąc synodyczny; zwykłych faz nie powoduje cień Ziemi.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni
Fotosfera: Widoczna warstwa Słońca, gazowa i mająca efektywną temperaturę rzędu 5800 K, z której pochodzi większość widzialnego promieniowania. Jej obserwowana grubość jest rzędu setek kilometrów, nie twardej powierzchni. Widzimy na niej plamy, pochodnie i granulację, a ku brzegowi tarczy pociemnienie.Poradnik: Plamy słoneczne i cykl aktywności Słońca

G

Gamma zaćmienia: Dla zaćmienia Słońca najmniejsza odległość osi cienia od środka Ziemi w jednostkach jej promienia równikowego. Wartości bliskie zeru oznaczają bardziej centralny przebieg, większa wartość bezwzględna drogę bliżej brzegu ziemskiej tarczy. W zaćmieniu Księżyca gamma opisuje analogiczne odsunięcie Księżyca od osi ziemskiego cienia; lokalny typ wymaga pełnej geometrii.Poradnik: Zaćmienie Słońca: pas, kontakty i zakrycie
Gwiazda okołobiegunowa: Gwiazda, której dobowy krąg z danego miejsca nie schodzi pod horyzont. Decydują deklinacja i szerokość; w Polsce dotyczy to między innymi głównych gwiazd Wielkiego Wozu i Kasjopei, nie automatycznie całych oficjalnych obszarów. W odpowiednich wysokich szerokościach latem podobnie nie zachodzi również Słońce.Poradnik: Dzień polarny i noc polarna: skąd się biorą?
Gwiazda Polarna: Jasna gwiazda Małej Niedźwiedzicy, około 2 mag, leżąca w obecnej epoce mniej niż stopień od północnego bieguna niebieskiego. Dlatego prawie nie zmienia położenia w nocy i pomaga wskazać północ; jej wysokość przybliża szerokość geograficzną. Precesja w długiej skali zmienia gwiazdę najbliższą biegunowi.Poradnik: Jak znaleźć gwiazdozbiory i zorientować się na niebie
Gwiazdozbiór: Jeden z 88 oficjalnych obszarów sfery niebieskiej według IAU. Listę przyjęto w 1922 roku, a granice zatwierdzono i opublikowano w kolejnych latach, z kompletnym opisem z 1930 roku. Każdy kierunek należy do jednego obszaru; popularny rysunek łączący gwiazdy jest tylko figurą w jego obrębie.Poradnik: Jak znaleźć gwiazdozbiory i zorientować się na niebie

H

Horyzont: Matematyczny horyzont jest wielkim okręgiem prostopadłym do lokalnego pionu, odległym od zenitu o 90°. Rzeczywista linia krajobrazu może leżeć wyżej przez góry i budynki albo niżej przez depresję odległego horyzontu z wysokiego stanowiska. Dlatego czas modelowego wschodu nie musi być czasem wyjścia zza przeszkody.Poradnik: Położenie Słońca: azymut i wysokość

J

J2000: Moment odniesienia J2000.0: 1 stycznia 2000 roku, 12:00 TT, czyli JD 2451545,0 TT. Tradycyjne współrzędne J2000 wiążą się ze średnim równikiem i ekwinokcjum tej chwili. Epokę pozycji, układ i poprawki na datę trzeba rozróżniać, nawet gdy skrót jest używany potocznie.Poradnik: J2000 i JNow: precesja, nutacja i współrzędne
Jasność absolutna: Wielkość gwiazdowa, jaką miałaby gwiazda obserwowana z dziesięciu parseków, w określonym paśmie pomiarowym. Pozwala porównywać emisję gwiazd po oddzieleniu wpływu odległości; Słońce ma wizualnie około 4,8 mag. Dla małych ciał Układu Słonecznego stosuje się inną definicję, odnoszącą się do standardowych odległości jednej jednostki astronomicznej.Poradnik: Jasność gwiazd: magnitudo, barwa i odległość
Jednostka astronomiczna: Jednostka długości używana w Układzie Słonecznym, od 2012 roku równa dokładnie 149 597 870 700 metrów. Odpowiada w przybliżeniu średniej odległości Ziemi od Słońca. Międzynarodowy symbol to au; po polsku spotyka się też skrót j.a.

K

Kąt fazowy: Kąt Słońce–ciało–obserwator, zwykle rozpatrywany dla obserwatora na Ziemi. Przy 0° dzienna strona jest zwrócona ku nam, przy około 90° widzimy pół oświetlonej tarczy, przy 180° stronę nocną. Odległe planety zewnętrzne osiągają małe kąty, a Mars do około 47°.
Kąt godzinny: Kąt od lokalnego południka ku zachodowi, mierzony wzdłuż równika, często w godzinach. Jest lokalnym czasem gwiazdowym minus rektascensja przy zgodnych definicjach, z zawinięciem pełnego obrotu. Zero oznacza górną kulminację, która dla niektórych północnych gwiazd nie jest po stronie południowej.Poradnik: Czas gwiazdowy: zegar obracającego się nieba
Kąt pozycyjny: Kierunek na niebie względem wybranego obiektu, liczony od lokalnej niebieskiej północy przez wschód. Opisuje między innymi punkt kontaktu zaćmienia, miejsce zakrycia na brzegu Księżyca i orientację pary gwiazd. Przekład na kierunek w okularze wymaga uwzględnienia obrotu i odwrócenia obrazu.Poradnik: Kontakty zaćmienia: znaczenie C1–C4 i P1–U4
Klasa widmowa: Klasyfikacja gwiazdy na podstawie cech widma, silnie związanych z temperaturą powierzchni. Główna sekwencja O, B, A, F, G, K, M biegnie od gorących niebieskawych do chłodniejszych czerwonych obiektów. Słońce ma typ G2; dodatkowe oznaczenia opisują między innymi klasę jasności.
Kolongituda: Współrzędna opisująca długość selenograficzną porannego terminatora. W typowej konwencji około pierwszej kwadry wynosi 0°, pełni 90°, ostatniej kwadry 180°, nowiu 270°. Pomaga określić, które kratery mają korzystne niskie oświetlenie.
Koło podbiegunowe: Równoleżnik około 66,6° szerokości północnej lub południowej, oddalony od bieguna o kąt nachylenia osi. W idealnej geometrii wyznacza granicę sezonu dnia i nocy polarnej. Refrakcja oraz promień tarczy przesuwają praktyczne granice widoczności; położenie koła zmienia się powoli z nachyleniem osi.Poradnik: Dzień polarny i noc polarna: skąd się biorą?
Koniunkcja: Chwila równości długości ekliptycznej lub, w innej wyraźnie podanej konwencji, rektascensji dwóch obiektów. Nie musi być chwilą najmniejszej odległości kątowej. W relacji do Słońca Merkury i Wenus mają koniunkcję górną i dolną, zależnie od położenia po dalszej lub bliższej stronie.Poradnik: Opozycja, koniunkcja i kwadratura: wyjaśnienie
Kontakty: Chwile zetknięcia odpowiednich brzegów tarcz lub cienia podczas zaćmienia albo tranzytu. Zaćmienia Słońca opisują C1–C4, a Księżyca P1, U1–U4 i P4 dla półcienia oraz cienia. Nie wszystkie kontakty występują w każdym typie ani wszystkie są lokalnie nad horyzontem.Poradnik: Kontakty zaćmienia: znaczenie C1–C4 i P1–U4
Księżyce galileuszowe: Io, Europa, Ganimedes i Kallisto, cztery jasne księżyce Jowisza znane z obserwacji Galileusza w 1610 roku. Ich jasności są rzędu 4,6–5,7 mag, ale blask planety wymaga zwykle lornetki, aby je oddzielić. Położenia zmieniają się między nocami, a dla szybkiego Io zauważalnie nawet w ciągu godzin.Poradnik: Księżyce Jowisza: Io, Europa, Ganimedes i Kallisto
Kulminacja: Przejście obiektu przez lokalny południk. Górna kulminacja odpowiada największej wysokości, dolna najmniejszej w dobowym obrocie; górne przejście Słońca wyznacza prawdziwe południe. Kierunek górnego przejścia zależy od deklinacji i szerokości, więc nie zawsze jest południowy.Poradnik: Równanie czasu i prawdziwy czas słoneczny
Kwadratura: Położenie przy różnicy długości ekliptycznej 90° na wschód lub zachód od Słońca. Planeta zewnętrzna w kwadraturze wschodniej góruje orientacyjnie wieczorem, w zachodniej rano. Kwadratury Księżyca odpowiadają głównym kwadrom; Merkury i Wenus nie osiągają tak dużej elongacji.Poradnik: Opozycja, koniunkcja i kwadratura: wyjaśnienie

L

Libracja: Zmiany widocznej orientacji Księżyca, pozwalające w dłuższym czasie oglądać około 59% powierzchni. Główne optyczne przyczyny to nierównomierny ruch orbitalny, nachylenie osi i zmienny punkt obserwacji; istnieje też mała fizyczna libracja bryły. Jednocześnie nie widzimy całych 59%.Poradnik: Libracja Księżyca: pozorne kołysanie tarczy
Liczba Wolfa: Miara aktywności plam, łącząca dziesięciokrotną liczbę grup z liczbą pojedynczych plam oraz współczynnikiem dla obserwatora i instrumentu. Grupy są więc mocniej ważone niż dodatkowa plama w już istniejącej grupie. Historyczny szereg obserwacji sięga XVIII wieku i wymaga kalibracji przy porównywaniu okresów.Poradnik: Plamy słoneczne i cykl aktywności Słońca
Linia centralna: Droga przecięcia osi cienia Księżyca z powierzchnią Ziemi podczas centralnego zaćmienia Słońca. W jej okolicy tarcze nakładają się najbardziej centralnie, a faza całkowita lub obrączkowa jest zwykle dłuższa niż przy granicach pasa. Konkretna długość zależy od geometrii, prędkości i miejscowego położenia.Poradnik: Zaćmienie Słońca: pas, kontakty i zakrycie
Lunacja: Pełny cykl faz od nowiu do następnego nowiu. Średnio trwa 29,53 doby, czyli miesiąc synodyczny, ale poszczególne cykle różnią się o godziny wskutek rzeczywistego ruchu orbitalnego. Postęp lunacji i procent oświetlenia tarczy są odrębnymi wielkościami.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni

M

Magnitudo: Logarytmiczna miara jasności zapisywana w wielkościach gwiazdowych, mag. Mniejsza liczba oznacza większy strumień w danym paśmie; pięć jednostek to dokładnie czynnik sto, jedna około 2,512. Trzeba określić pasmo oraz to, czy chodzi o jasność pozorną, czy absolutną.Poradnik: Jasność gwiazd: magnitudo, barwa i odległość
Meteor: Zjawisko świetlne wywołane wejściem meteoroidu w atmosferę, potocznie spadająca gwiazda. Typowe prędkości wejścia są rzędu 11–72 km/s, a świecenie często występuje na wysokościach około 80–120 km. Szczególnie jasny meteor to bolid; meteoryt oznacza materiał, który dotarł do powierzchni, nie sam ślad świetlny.Poradnik: Roje meteorów: radiant, ZHR i liczba obserwacji
Miesiąc synodyczny: Odstęp od nowiu do następnego nowiu, średnio około 29,53 doby. Jest dłuższy od miesiąca gwiazdowego około 27,32 doby, bo Ziemia w tym czasie przesuwa się po orbicie i Księżyc musi odzyskać kierunek względem Słońca. Poszczególne cykle mają różne długości.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni

N

Nachylenie pierścieni: Kąt, pod którym oglądamy płaszczyznę pierścieni Saturna. Jego wartość bezwzględna zmienia się od około 0° przy widoku krawędziowym do około 27° przy dużym rozwarciu. Znak lub opis strony wskazuje północną albo południową powierzchnię, a cykl wiąże się z około 29,5-letnim obiegiem Saturna.Poradnik: Pierścienie Saturna: nachylenie i widoczność
Nadir: Kierunek dokładnie pod obserwatorem, przeciwny do zenitu. Leży 90° pod matematycznym horyzontem i nie jest bezpośrednio widocznym punktem nadziemnego nieba. Stanowi geometryczne odniesienie lokalnego pionu.
Noc polarna: Okres, gdy w danym miejscu Słońce nie wschodzi przez całą dobę. Przy geometrycznej granicy duży wpływ mają refrakcja i widoczny brzeg, a bliżej bieguna okres zbliża się do pół roku. Brak wschodu nie oznacza ciągłej ciemności astronomicznej: koło południa może nadal występować jasny zmierzch.Poradnik: Dzień polarny i noc polarna: skąd się biorą?
Numer katalogowy: Identyfikator wpisu w określonym katalogu astronomicznym. Polarna ma między innymi HIP 11767 i HD 8890, a Tycho-2 używa trzyczęściowych oznaczeń TYC. Jeden obiekt może mieć kilka numerów, dlatego przedrostek i ewentualny składnik są istotne.Poradnik: Znajdź gwiazdę po numerze HIP, HD lub TYC
Nutacja: Mniejsze okresowe zmiany orientacji osi Ziemi nałożone na precesję. Najważniejszy składnik, związany z geometrią orbity Księżyca, ma okres około 18,6 roku i amplitudę około 17″ w długości ekliptycznej. Dla dokładnych pozycji trzeba uwzględniać również liczne mniejsze składniki.Poradnik: J2000 i JNow: precesja, nutacja i współrzędne

O

Obrót synchroniczny: Stan, w którym okres obrotu ciała wokół osi jest równy okresowi obiegu wokół ciała centralnego. Oddziaływania pływowe doprowadziły Księżyc do zwracania ku Ziemi w przybliżeniu tej samej strony. Libracja pozwala mimo to oglądać w dłuższym czasie około 59% jego powierzchni.Poradnik: Libracja Księżyca: pozorne kołysanie tarczy
Opozycja: Położenie planety zewnętrznej przy różnicy długości ekliptycznej 180° względem Słońca. Zwykle sprzyja nocnej widoczności i bliskiemu zbliżeniu z Ziemią, lecz dokładne minimum odległości nie musi być równoczesne. Wschód blisko zachodu Słońca i górowanie przy prawdziwej północy są regułami przybliżonymi zależnymi także od lokalnej geometrii.Poradnik: Opozycja, koniunkcja i kwadratura: wyjaśnienie

P

Paralaksa: Zmiana pozornego kierunku przy zmianie punktu obserwacji. Roczna paralaksa gwiazdy pozwala wyznaczyć jej odległość; dla bliskiego Księżyca istotne są już różne punkty powierzchni Ziemi. Różnica kierunku geocentrycznego i topocentrycznego może być rzędu stopnia.
Parsek: Odległość związana z roczną paralaksą jednej sekundy łuku i jednostką astronomiczną. Jeden parsek to około 3,26 roku świetlnego lub 30,9 biliona kilometrów, czyli 30,9 × 10^12 km. Nazwa łączy pojęcia paralaksy i sekundy kątowej.
Perygeum: Najbliższy Ziemi punkt orbity Księżyca lub innego ciała krążącego wokół niej. Poszczególne księżycowe perygea mają odległości mniej więcej 356–370 tysięcy kilometrów między środkami ciał. Pełnia blisko perygeum bywa popularnie nazywana superksiężycem.Poradnik: Superksiężyc i mikroksiężyc: rozmiar i odległość
Peryhelium: Najbliższy Słońcu punkt orbity heliocentrycznej. Ziemia osiąga go na początku stycznia w odległości około 147 milionów kilometrów, a Merkury ma wtedy w swojej orbicie około 46 milionów kilometrów od Słońca. Samo peryhelium nie wyznacza sezonu ciepłego na danej półkuli.
Pływy: Okresowe odkształcenia Ziemi i oceanów spowodowane przestrzenną różnicą przyciągania Księżyca oraz Słońca. W wielu akwenach występują dwa przypływy na dobę, lecz rzeczywisty rytm i amplituda zależą od basenu i wybrzeża. Przy nowiu i pełni oddziaływania dają pływy syzygijne, przy kwadrach zwykle słabsze kwadraturowe.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni
Południk niebieski: Lokalny wielki okrąg przez północny i południowy punkt horyzontu, zenit oraz nadir. Przejście przez niego jest kulminacją. Słońce góruje w Polsce po stronie południowej, ale odpowiednio północne gwiazdy mogą przechodzić górą na północ od zenitu.
Pozycja topocentryczna: Pozycja odniesiona do obserwatora na powierzchni Ziemi zamiast do jej środka. Dla bliskiego Księżyca różnica jest istotna, ponieważ promień Ziemi nie jest pomijalny względem odległości. Przy porównywaniu współrzędnych trzeba więc sprawdzić początek, nie tylko nazwę siatki.
Półcień: Obszar, w którym źródło światła jest zasłonięte tylko częściowo. Księżyc w półcieniu Ziemi przygasa subtelniej niż w jej cieniu właściwym. Obserwatorzy w półcieniu Księżyca widzą częściowe zaćmienie Słońca, a nie całkowite.Poradnik: Zaćmienie Księżyca: fazy, barwa i widoczność
Prawdziwy czas słoneczny: Miejscowy czas oparty na rzeczywistym kierunku Słońca: o 12:00 następuje jego górna kulminacja. Od miejscowego czasu średniego różni się równaniem czasu, a od urzędowego również poprawką długości i ewentualnym czasem letnim. W Polsce południe słoneczne jest południowe kierunkowo, lecz definicja czasu nie wymaga takiej strony na całej Ziemi.Poradnik: Równanie czasu i prawdziwy czas słoneczny
Precesja: Powolna zmiana orientacji ziemskiej osi i związanej z nią siatki niebieskiej, w dużej mierze od momentów sił Słońca oraz Księżyca na spłaszczoną Ziemię. Główny cykl ma skalę około 25 800 lat. Punkt równonocy przesuwa się ku zachodowi wzdłuż ekliptyki o około 50″ rocznie, z różnymi skutkami dla RA i deklinacji poszczególnych obiektów.Poradnik: J2000 i JNow: precesja, nutacja i współrzędne
Przesilenie: Moment największej północnej lub południowej deklinacji Słońca, około czerwca i grudnia. Na półkuli północnej czerwcowe wiąże się z najdłuższym dniem, grudniowe z najkrótszym; na południowej pory roku są odwrócone. Dokładny zapis daty i godziny zależy od strefy czasowej.Poradnik: Przesilenia i równonoce: początek pór roku
Punkt Barana: Tradycyjna nazwa punktu równonocy marcowej, gdzie Słońce przechodzi przez równik niebieski ku północy. Jest zerem rektascensji i długości ekliptycznej w określonym odniesieniu. Precesja przesuwa go ku zachodowi na tle gwiazd; historyczna nazwa pozostała mimo położenia na tle Ryb.Poradnik: Rektascensja i deklinacja: położenie na niebie

R

Radiant: Punkt perspektywicznego zbiegania się przedłużeń śladów meteorów jednego roju. W rzeczywistości cząstki nie wylatują z gwiazdozbioru, lecz poruszają się podobnymi kierunkami w strumieniu. Wyższy radiant zwykle zwiększa dostępną częstość, a same ślady mogą pojawiać się daleko od niego.Poradnik: Roje meteorów: radiant, ZHR i liczba obserwacji
Refrakcja: Załamanie światła w atmosferze podnoszące pozorny obraz ponad kierunek geometryczny. Przy horyzoncie standardowa wartość około 34′ jest nieco większa niż średnica Słońca, lecz zależy od warunków. Tarcza może być widoczna, gdy geometrycznie znajduje się jeszcze pod horyzontem.Poradnik: Refrakcja i depresja horyzontu: wschody i zachody
Rektascensja: Współrzędna wzdłuż równika niebieskiego od punktu równonocy ku wschodowi, zwykle w godzinach od 0 do 24. Jedna godzina odpowiada 15°. Wraz z lokalnym czasem gwiazdowym określa kąt godzinny i moment górnej kulminacji, jeśli oba używają zgodnego odniesienia.Poradnik: Rektascensja i deklinacja: położenie na niebie
Rok świetlny: Odległość przebywana przez światło w próżni przez jeden rok juliański, około 9,46 biliona kilometrów, czyli 9,46 × 10^12 km. To jednostka długości, nie czasu. Proxima Centauri, najbliższa znana gwiazda po Słońcu, jest odległa o około 4,2 roku świetlnego.
Rozmiar kątowy: Pozorna średnica lub inny wymiar na niebie, podawany w stopniach, minutach lub sekundach łuku. Zależy od rzeczywistego rozmiaru i odległości: Słońce oraz Księżyc mają około pół stopnia, Jowisz często około 30–50″. Trzeba określić, czy wartość opisuje średnicę, promień czy inne osie.Poradnik: Superksiężyc i mikroksiężyc: rozmiar i odległość
Rozpraszanie Rayleigha: Rozpraszanie światła na obiektach znacznie mniejszych od długości fali, na przykład cząsteczkach powietrza. W prostym zakresie modelu siła rośnie z czwartą potęgą częstotliwości, więc błękit rozprasza się silniej niż czerwień. Pomaga to wyjaśnić błękit dnia i cieplejszy kolor niskiego Słońca.Poradnik: Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny
Rój meteorów: Sezonowa aktywność związana z przecinaniem przez Ziemię strumienia cząstek po komecie lub planetoidzie. Przedłużenia torów meteorów zbiegają się perspektywicznie w radiancie. Rój zwykle otrzymuje nazwę od jego rejonu nieba, choć ślady mogą pojawiać się daleko od tego punktu.Poradnik: Roje meteorów: radiant, ZHR i liczba obserwacji
Równanie czasu: Różnica prawdziwego i średniego czasu słonecznego w używanej tu konwencji znaku. Powstaje z mimośrodu orbity Ziemi i nachylenia ekliptyki, osiągając w przybliżeniu −14 do +16 minut w roku. Część źródeł definiuje różnicę odwrotnie, więc znak należy sprawdzić.Poradnik: Równanie czasu i prawdziwy czas słoneczny
Równik niebieski: Wielki okrąg otrzymany przez przedłużenie płaszczyzny ziemskiego równika na niebo, odległy o 90° od biegunów niebieskich. Od niego mierzymy deklinację. Poza szczególnymi przypadkami biegunowymi przecina horyzont na wschodzie i zachodzie, a jego najwyższy punkt ma wysokość 90° minus wartość bezwzględna szerokości obserwatora.Poradnik: Rektascensja i deklinacja: położenie na niebie
Równonoc: Moment przejścia Słońca przez równik niebieski, w marcu i wrześniu. Przy pozornym geocentrycznym opisie odpowiada długości ekliptycznej 0° lub 180°. Dzień od widocznego wschodu do zachodu jest zwykle nieco dłuższy niż dwanaście godzin przez refrakcję i rozmiar tarczy; lokalną równość opisuje ekwiluks.Poradnik: Przesilenia i równonoce: początek pór roku
Ruch własny: Zmiana kierunku do gwiazdy wskutek jej rzeczywistego ruchu przestrzennego względem Słońca, podawana w sekundach lub milisekundach łuku na rok. Dla większości gwiazd jest niewielka. Gwiazda Barnarda ma wyjątkowo duży ruch, ponad 10″ rocznie, więc epoka pozycji ma szczególne znaczenie.Poradnik: Znajdź gwiazdę po numerze HIP, HD lub TYC
Ruch wsteczny: Pozorny ruch planety ku zachodowi na tle gwiazd, przeciwny do zwykłego ruchu prostego. Powstaje ze zmiennej perspektywy, gdy Ziemia wyprzedza planetę zewnętrzną lub jest wyprzedzana przez wewnętrzną. Ciało nie odwraca z tego powodu kierunku rzeczywistego obiegu wokół Słońca.Poradnik: Ruch wsteczny: dlaczego planety kreślą pętle?

S

Saros: Cykl 223 miesięcy synodycznych, około osiemnastu lat, jedenastu dni i ośmiu godzin. Przywraca zbliżoną relację fazy, węzłów i odległości, prowadząc do podobnego zaćmienia. Dodatkowe osiem godzin obrotu Ziemi przesuwa jego obszar o około 120° ku zachodowi, więc nie powtarza lokalnego widoku jeden do jednego.Poradnik: Zaćmienie Słońca: pas, kontakty i zakrycie
Sekunda przestępna: Dodatkowa sekunda używana w systemie UTC od 1972 roku do utrzymywania bliskiej zgodności z obrotowym UT1, historycznie w granicy około 0,9 s. Decyzja CGPM z 2026 roku przewiduje ciągłe UTC od 20 maja 2027 i dopuszczalną różnicę UT1−UTC do 3600 s. Zmiana reguły UTC nie zmienia fizycznego obrotu Ziemi ani definicji ΔT.Poradnik: Data juliańska, UT, TT i Delta T
Skala Danjona: Pięciostopniowa ocena barwy i jasności całkowicie zaćmionego Księżyca. L0 oznacza tarczę bardzo ciemną i ledwo widoczną, L4 jasną miedzianą lub pomarańczową, niekiedy z chłodniejszym brzegiem. Wpływają na nią atmosfera Ziemi i droga przez cień, nie tylko procent geometrycznego zanurzenia.Poradnik: Zaćmienie Księżyca: fazy, barwa i widoczność
Superksiężyc: Popularna nazwa pełni blisko perygeum, bez jednej powszechnie obowiązującej granicy. W skrajnym porównaniu z pełnią przy apogeum średnica może być większa o około 14%, a jasność o około 30%; względem przeciętnej pełni różnica jest mniejsza. Bez zdjęć w tej samej skali trudno ocenić rozmiar samym wzrokiem.Poradnik: Superksiężyc i mikroksiężyc: rozmiar i odległość
Syzygia: Prawie liniowe ustawienie trzech ciał, często Słońca, Ziemi i Księżyca przy nowiu lub pełni. Bliskość węzła pozwala wtedy na zaćmienie, a układ sił pływowych sprzyja silniejszym pływom syzygijnym. Nie oznacza automatycznie dokładnego przejścia wszystkich środków po jednej prostej.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni

Ś

Światło popielate: Słabe rozjaśnienie nocnej części Księżyca przez światło słoneczne odbite od Ziemi, a potem ponownie od powierzchni Księżyca ku nam. Najłatwiej widać je obok cienkiego sierpa kilka dni przed nowiem lub po nim. Nie jest własną emisją widzialnego światła przez Ziemię ani znakiem stale ciemnej półkuli.Poradnik: Światło popielate: blask ciemnej strony Księżyca
Świt i zmierzch: Przejściowe rozjaśnienie przed wschodem i po zachodzie Słońca, gdy atmosfera rozprasza jego światło. Geometryczne wysokości środka wyznaczają progi cywilny −6°, żeglarski −12° i astronomiczny −18°. Długość etapów zależy od szerokości i pory roku; poranek przebiega w odwrotnej kolejności niż wieczór.Poradnik: Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny

T

Terminator: Granica między dzienną i nocną stroną ciała. Na Księżycu niskie oświetlenie w jej pobliżu tworzy długie cienie kraterów i gór, dobrze pokazując relief. Zmienia położenie z fazą; nie należy mylić go z cieniem Ziemi podczas zaćmienia.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni
Tranzyt: Przejście mniejszego ciała na tle większej tarczy, na przykład Merkurego lub Wenus przed Słońcem. W innym znaczeniu termin oznacza przejście obiektu przez południk, czyli kulminację. Kontekst musi rozstrzygać, czy chodzi o nakładanie tarcz, czy o lokalny meridian.Poradnik: Tranzyty Merkurego i Wenus przed Słońcem
Tycho-2: Katalog około 2,5 miliona gwiazd oparty na pomiarach misji Hipparcos i wcześniejszych katalogach pozycyjnych. Zawiera pozycje, ruchy własne i jasności w dwóch pasmach. Kompletność wynosi około 99% do V ≈ 11,0 mag i 90% do V ≈ 11,5 mag, więc sięga daleko poza zakres zwykłego wzroku.Poradnik: Znajdź gwiazdę po numerze HIP, HD lub TYC

U

Układ horyzontalny: Układ kierunków oparty na horyzoncie obserwatora, z azymutem i wysokością. Bezpośrednio mówi, gdzie patrzeć w danym momencie. Obrót Ziemi i zmiana stanowiska powodują zmianę współrzędnych, więc trzeba znać czas oraz miejsce.Poradnik: Współrzędne niebieskie: trzy układy odniesienia
Układ równikowy: Układ oparty na równiku niebieskim, z rektascensją wzdłuż równika i deklinacją prostopadle do niego. W stałym odniesieniu obrót Ziemi nie zmienia adresu gwiazdy tak jak azymutu i wysokości. Dokładna pozycja nadal zależy od daty, ruchu własnego i przyjętych poprawek.Poradnik: Współrzędne niebieskie: trzy układy odniesienia

W

Węzły orbity Księżyca: Dwa przecięcia orbity Księżyca z ekliptyką: węzeł wstępujący i zstępujący. Nachylenie około 5,1° sprawia, że zaćmienie wymaga nowiu lub pełni dostatecznie blisko węzła. Linia węzłów cofa się w cyklu około 18,6 roku.Poradnik: Zaćmienie Słońca: pas, kontakty i zakrycie
Wiek Księżyca: Czas od ostatniego nowiu, zwykle wyrażany w dobach. Pierwsza kwadra przypada średnio około 7,4 doby, pełnia 14,8, lecz rzeczywiste chwile różnią się między cyklami. Wiek nie jest liniowym odpowiednikiem procentu oświetlenia.Poradnik: Fazy Księżyca: od nowiu do pełni
Wielkość zaćmienia cieniowego: Głębokość wejścia Księżyca w cień Ziemi w maksimum, wyrażona w jednostkach średnicy Księżyca. Dodatnia wartość poniżej 1 odpowiada częściowemu zaćmieniu cieniowemu, co najmniej 1 całkowitemu. Dla samego półcienia wielkość cieniowa jest ujemna; nie jest to procent pola zacienionej tarczy.Poradnik: Zaćmienie Księżyca: fazy, barwa i widoczność
Wschód Słońca: Pojawienie się górnego brzegu tarczy na idealnym horyzoncie; zachód oznacza zniknięcie tego samego górnego brzegu. Standardowy warunek środka około −0,833° łączy promień tarczy około 16′ i refrakcję około 34′. Pogoda, wysokość i rzeczywista linia zasłonięcia zmieniają widoczną chwilę.Poradnik: Wschód i zachód Słońca: skąd biorą się godziny?
Wskaźnik barwy: Różnica wielkości gwiazdowych w dwóch pasmach, na przykład B−V dla niebieskiego i wizualnego. Małe lub ujemne wartości zwykle oznaczają gorętsze, niebieskawe gwiazdy, duże chłodniejsze i czerwone; Słońce ma około 0,65. Wpływ może mieć też pył międzygwiazdowy, więc sam wskaźnik nie daje bezwarunkowo dokładnej temperatury.Poradnik: Jasność gwiazd: magnitudo, barwa i odległość
Współczynnik populacyjny: Oznaczany zwykle r stosunek liczby meteorów w kolejnych, coraz słabszych klasach jasności. Typowe wartości wynoszą około 2–3,5; mniejsze r oznacza większy względny udział jasnych meteorów. Jest potrzebny przy korygowaniu obserwowanej częstości i porównywaniu jej z ZHR.Poradnik: Roje meteorów: radiant, ZHR i liczba obserwacji
Współrzędne heliograficzne: Szerokość i długość na Słońcu, analogiczne do współrzędnych na globusie. Długość często podaje się w układzie Carringtona o syderycznym okresie obrotu odniesienia około 25,38 doby. Umożliwia to śledzenie grup plam, z uwzględnieniem, że różne szerokości Słońca obracają się różnicowo.Poradnik: Plamy słoneczne i cykl aktywności Słońca
Wysokość kątowa: Kąt od lokalnego matematycznego horyzontu do kierunku obiektu. Na horyzoncie wynosi 0°, w zenicie 90°, a pod horyzontem jest ujemny. Razem z azymutem tworzy współrzędne horyzontalne; wartości geometryczne i pozorne z refrakcją mogą się różnić.Poradnik: Położenie Słońca: azymut i wysokość
Wysokość obserwatora: Wysokość stanowiska, której poziom odniesienia trzeba określić: nad morzem lub nad odpowiednim otoczeniem. Przy odsłoniętym odległym horyzoncie zmienia depresję horyzontu i czasy wschodu oraz zachodu; ma też znaczenie dla pozycji topocentrycznej i warunków atmosferycznych. Nie opisuje automatycznie zasłonięcia przez pobliskie budynki lub góry.Poradnik: Refrakcja i depresja horyzontu: wschody i zachody

Z

Zaćmienie hybrydowe: Rzadkie zaćmienie Słońca, które wzdłuż globalnego pasa ma odcinki całkowite i obrączkowe. Krzywizna Ziemi zmienia odległość powierzchni od Księżyca, pozwalając cieniowi dosięgnąć części toru, a na innych pozostawiając antyumbrę. Przykładem było wydarzenie 20 kwietnia 2023 roku.Poradnik: Obrączkowe i hybrydowe zaćmienia Słońca
Zakrycie brzegowe: Zakrycie, w którym gwiazda przechodzi bardzo blisko brzegu Księżyca. W wąskim pasie stanowisk góry i doliny mogą wielokrotnie ją zasłaniać i odsłaniać. Precyzyjne rejestracje kilku obserwatorów pozwalają badać profil brzegu oraz szczegóły zjawiska.Poradnik: Zakrycia przez Księżyc: gwiazdy i planety
Zakrycie przez Księżyc: Przejście tarczy Księżyca przed gwiazdą lub planetą. Prawie punktowa gwiazda znika szybko, ponieważ Księżyc nie ma gęstej atmosfery stopniowo osłabiającej jej światło. Duża paralaksa powoduje silną zależność widoczności i czasów od stanowiska.Poradnik: Zakrycia przez Księżyc: gwiazdy i planety
Zasięg gwiazdowy: Jasność najsłabszej jeszcze dostrzegalnej gwiazdy w określonych warunkach i konfiguracji obserwatora. Gołym okiem na dobrym ciemnym niebie jest rzędu 6–6,5 mag, lecz zmierzch, Księżyc i sztuczne światło zmniejszają osiągalną wartość. Wpływają też wzrok, adaptacja i wysokość celu.Poradnik: Jasność gwiazd: magnitudo, barwa i odległość
Zenit: Kierunek dokładnie nad obserwatorem, 90° nad matematycznym horyzontem. Obiekt przechodzi przez zenit, gdy jego deklinacja odpowiada szerokości stanowiska w zgodnej geometrii. Słońce może osiągać takie położenie wyłącznie między zwrotnikami, więc nie w Polsce.Poradnik: Położenie Słońca: azymut i wysokość
ZHR: Zenitalna liczba godzinna, Zenithal Hourly Rate: częstość meteorów przeliczona na radiant w zenicie, zasięg 6,5 mag i standardowe warunki obserwacji. Ułatwia porównanie rojów oraz pomiarów. Rzeczywista liczba zależy od wysokości, jasności tła, zasłonięć i losowego rozkładu śladów, więc nie jest gwarantowana.Poradnik: Roje meteorów: radiant, ZHR i liczba obserwacji
Złota godzina: Fotograficzny okres niskiego Słońca wokół wschodu lub zachodu, często dający ciepłe barwy i długie cienie. Popularna definicja obejmuje wysokości około +6° do −4°, czyli również część czasu z tarczą pod horyzontem. Nie ma jednej urzędowej granicy ani stałej długości sześćdziesięciu minut.Poradnik: Złota i błękitna godzina: światło do zdjęć
Zmierzch astronomiczny: Wieczorny etap przy wysokości środka Słońca od −12° do −18°; rano analogiczny przedział nazywamy świtem astronomicznym. Słabe cele nadal odczuwają resztkowe światło rozproszone. Poniżej −18° zaczyna się noc astronomiczna, niezależnie od obecności Księżyca, który może jednak rozjaśniać tło.Poradnik: Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny
Zmierzch cywilny: Wieczorem okres od zachodu do wysokości środka Słońca −6°, rano odwrotnie od −6° do wschodu jako świt cywilny. Zwykle pozostaje światło do wielu czynności na zewnątrz, pojawiają się najjaśniejsze planety i gwiazdy. Rzeczywista widoczność zależy także od chmur oraz otoczenia.Poradnik: Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny
Zmierzch żeglarski: Etap z geometryczną wysokością środka Słońca od −6° do −12°; rano odpowiedni świt żeglarski. Nazwa pochodzi z nawigacji, gdy przy sprzyjających warunkach można rozpoznać horyzont morski i jednocześnie jasne gwiazdy. Pogoda może jednak uniemożliwić taką widoczność.Poradnik: Zmierzch cywilny, żeglarski i astronomiczny
Zodiak: Pas gwiazdozbiorów wokół ekliptyki, w którym poruszają się Słońce, Księżyc i główne planety. Według granic astronomicznych Słońce przecina trzynaście obszarów, w tym Wężownika. To inny podział niż dwanaście równych astrologicznych znaków, które nie pokrywają się z nierównymi gwiazdozbiorami.Poradnik: Jak znaleźć gwiazdozbiory i zorientować się na niebie

Pobierz Apphemeride

Pobierz bezpłatnie — funkcje Słońca i Księżyca pozostają bezpłatne na stałe. Pozostałe funkcje odblokujesz w pełnej wersji po trzydniowym okresie próbnym, jednorazowym zakupem, bez subskrypcji.