Güneş’in batmadığı veya hiç doğmadığı günler

Kutup gündüzü ve gecesi neden olur?

Yer’in dönme ekseni yörünge düzleminin normalinden yaklaşık 23,4° eğiktir. Haziran gündönümünde Kuzey Kutbu Güneş’e dönüktür; yeterince kuzeydeki bir yer günlük dönüş boyunca aydınlık tarafta kalır. Aralıkta aynı bölge Güneş’e dönmez. Güneyde zamanlama tersidir.

Kutup gündüzünde Güneş yerel gökyüzünde batmayan bir günlük çember izler. Kuzeyde alt geçişi gerçek gece yarısı çevresinde kuzey ufkunun üzerinde olabilir. Kutba yaklaştıkça gerekli dik açıklığa daha erken ulaşılır ve dönem uzar. Resmî saatte 00.00 ile gerçek yerel gece yarısı aynı an olmak zorunda değildir.

İdeal kutup dairesinde gündönümü sırasında merkez gece yarısında ufku sıyırırken öğle yüksekliği yaklaşık 47°’dir. Daha kuzeyde günlük yükseklik değişimi küçülür. Kuzey Kutbu’nda Güneş yaklaşık ufka paralel döner; yüksekliği o günün dik açıklığına yakındır ve haziranda 23°’yi biraz aşar. Mevsim boyunca yükselip alçalması sürer; bütün yarıyıl aynı yükseklikte durmaz.

Kutup daireleri yaklaşık 66,56° kuzey ve güney enlemleridir: Kutba uzaklıkları eksen eğikliğine eşittir. Eksen eğikliği çok uzun dönemlerde değiştiğinden bu coğrafi sınırlar da yavaşça yer değiştirir. Bir haritadaki çizgiyi bütün çağlar için değişmez bir fiziksel sınır saymayın.

Kırılma görünen sınırı nasıl değiştirir?

Geometrik merkez ve ideal ufuk modelinde tam kutup dairesi, gündönümü çevresindeki sınır durumudur. Görünür diskte ise yaklaşık 34′ standart kırılma ve 16′ disk yarıçapı hesaba katılır. Böylece merkez yaklaşık −0,833°’deyken bile üst kenar görülebilir.

• Gece yarısı güneşi, standart açık ufuk varsayımında yaklaşık 65,7° enlemden itibaren, geometrik kutup dairesinin biraz ekvator tarafında da mümkün olabilir.
• **Güneş’in hiçbir parçasının doğmadığı kutup gecesi** ise aynı yaklaşımda yaklaşık 67,4° enlemden itibaren oluşur. Kutup dairesinde kış gündönümü öğlesinde küçük bir disk parçası yine görünebilir.

Bunlar ideal ve yaklaşık sınırlar, bir seyahat noktasına verilmiş görünürlük garantisi değildir. Kuzey ufkundaki bir dağ Güneş’i örter; yüksek bir noktadan açık uzak ufka bakmak ufuk alçalması nedeniyle görünen dönemi uzatabilir. Atmosferdeki tabakalaşma da sıradan kırılma modelinden farklı görüntüler verir.

Ne kadar sürer?

Dönem kutba doğru uzar. Yıl, model ve yerel ufuk nedeniyle başlangıç ve bitişler değişebilir:

• Kutup dairesi yakınında: İdeal geometrik sınır gündönümü civarındadır; disk ve standart kırılma dahil görünür gece yarısı güneşi yaklaşık bir ay mertebesine uzayabilir.
• Tromsø, yaklaşık 69,6° kuzey: Standart açık ufuk hesabında gece yarısı güneşi kabaca mayıs ortasından temmuz sonuna, kutup gecesi kasım sonundan ocak ortasına uzanır. Gerçek dağ ufku diskin ne zaman görüleceğini değiştirebilir; kesin gezi planı için yerel hesabı kullanın.
• Kuzey Kutbu: Güneş kabaca mart ortasından eylül sonuna kadar, yaklaşık yarım yıl ufkun üstündedir. Kırılma görünür gündüzü geometrik döneme göre biraz uzatır.

Kuzeydeki asimetriye hem kırılma hem de Yer’in eliptik yörüngesi katkıda bulunur: Kuzey yazı kuzey kışından daha uzundur. “Her iki yarıkürede her yerde kutup gündüzü kutup gecesinden uzundur” sonucunu çıkarmayın. Güneyde mevsimlerin yörüngedeki hızlı ve yavaş bölümlerle ilişkisi ters, görünürlük düzeltmeleri ise ayrı bir etkidir.

Kutup gecesi sürekli zifiri karanlık değildir

Kuzey Norveç’te Güneş öğleyin ufkun yalnızca birkaç derece altında kalabilir. Gökyüzü saatlerce mavi, pembe ve turuncu alacakaranlık renkleri gösterir. Güneş’in doğmaması ile astronomik gecenin 24 saat sürmesi farklı koşullardır.

Kış gündönümü civarında öğle yüksekliğine göre yaklaşık sınıflar kullanılabilir:

• Sivil kutup gecesi: Güneş merkezi bütün gün −6°’nin altında kalır; yaklaşık 72,6° enlem ve ötesinde mümkündür.
• Denizcilik kutup gecesi: Merkez −12° üzerine çıkmaz; yaklaşık 78,6° ve ötesi.
• Astronomik kutup gecesi: Merkez −18° üzerine çıkmaz; yaklaşık 84,6° ve ötesinde, kutba çok yakın bölgeler.

Bu açısal sınıflar Ay’ın durumundan bağımsızdır. Ay ışığı, kar örtüsü ve yapay ışık gerçek parlaklığı ayrıca etkiler. Güney Yarımküre’de gece yarısı güneşi aralık, kutup gecesi haziran çevresinde görülür; aynı açısal ilkeler ters mevsimde işler.

Yüksek enleme yolculuk için öneriler

• Kuzey Norveç, İsveç ve Finlandiya gibi yüksek enlem bölgelerinde tarih kadar ufuk açıklığını da kontrol edin. İzlanda’nın büyük bölümünde aynı durum yoktur; Grímsey gibi kutup dairesi çevresindeki özel yerler tarih ve ufukla birlikte değerlendirilmelidir.
• Kutup ışıkları için karanlık ve açık gökyüzü gerekir; ancak kutup gecesi tek başına kutup ışığı garantisi vermez. Güneş etkinliği ve jeomanyetik koşullar belirleyicidir. Bu olayı Güneş konumu kadar kesin takvimlenebilir bir gösteri saymayın.
• Güneş düşük yüksekliklerde uzun süre kalabildiğinden altın veya mavi ışık aralıkları uzayabilir. Fakat iki dönem de her yerde bütün gün aynı fotoğraf ışığı anlamına gelmez. Hava, kar, bulut ve yön sonucu değiştirir.