Bugün gündüz ne kadar sürüyor?

Günler neden aynı uzunlukta değildir?

Yer’in dönme ekseni yörünge düzlemine dik doğrultudan yaklaşık 23,4° sapar. Kuzey yazında Kuzey Yarımküre Güneş’e yönelmiştir; kuzeydeki bir yer, bir dönüşün daha büyük bölümünü aydınlık tarafta geçirir. Kuzey kışında durum tersine döner. Güney Yarımküre’de mevsimler aynı anda ters sıradadır.

Gökyüzündeki karşılığı Güneş’in dik açıklığının, yani gök ekvatorundan açısal uzaklığının değişmesidir. Kuzey enlemlerinde pozitif dik açıklık günlük çemberin daha büyük bölümünü ufkun üstüne çıkarır; negatif değer daha küçük bölümünü bırakır. Güney enlemlerinde mevsim ilişkisi tersidir. Tek bir kuzey kuralını bütün gezegene uygulamayın.

Ekvator’da ufuk ideal günlük çemberleri yaklaşık iki eşit parçaya böler ve gün uzunluğu yıl boyunca on iki saate yakın kalır. Kutuplara doğru gidildikçe çemberlerin ufka eğimi değişir, dik açıklığın etkisi büyür. Kutup dairelerinin ötesinde bazı tarihlerde Güneş hiç batmaz veya hiç doğmaz; o günlerde sıradan iki olay arasındaki süre hesabı yerine bu özel durum belirtilir.

Süreyi ayrıntıda neler belirler?

Dik açıklık, Güneş yolunun ufukla kesişimini belirler. Enlem, aynı mevsimsel hareketin gündüz süresine ne kadar güçlü yansıyacağını değiştirir. İstanbul ve Göreme’de yaz günleri kıştan uzundur; daha kuzeydeki İstanbul’da mevsim farkı genel olarak daha belirgindir. Bunun üzerine doğuş ve batışın tanımı eklenir: Üst disk kenarı sayıldığı ve kırılma görüntüyü yükselttiği için görünen gün, yalnızca merkez ve geometrik ufuk kullanılan modelden uzundur.

Boylam esas olarak olayların ortak bir saat ölçeğinde ne zaman gerçekleştiğini kaydırır; aynı enlem, tarih ve koşullar için mevsimsel gün uzunluğunun ana nedeni değildir. Gerçek iki farklı şehrin enlemleri, yükseklikleri ve ufukları farklı olduğundan aradaki farkı sadece boylama indirgemeyin. Yükseltilmiş bir noktadan açık uzak ufka bakıldığında ufuk alçalması görünen günü ayrıca uzatabilir; bir dağ sırtı ise tersine diski erken örtebilir.

Ekinoksta gündüz neden tam on iki saat değildir?

“Gece-gündüz eşitliği” adı geometrik mevsim olayını anlatır, fakat doğuş ile batış arasındaki gözlenebilir süreyi tam olarak eşitlemez. Üst kenar sayıldığı ve atmosfer ışığı kırdığı için Güneş sabah biraz erken görünür, akşam biraz geç kaybolur. Orta enlemlerde fark birkaç dakika, bazı enlemlerde yaklaşık on dakika mertebesindedir; bunu Türkiye’nin her yerine sabit bir sayı olarak uygulamayın.

Gündüz ile gecenin gerçekten eşit uzunlukta olduğu güne ekvilüks denir. Kuzey orta enlemlerinde çoğunlukla ilkbahar ekinoksundan birkaç gün önce ve sonbahar ekinoksundan birkaç gün sonra olur. Kesin tarih enleme ve kullanılan ufuk/kırılma modeline bağlıdır. Ekinoks anı ise astronomik bir konum olayıdır ve bu yerel eşitlik tarihinden farklıdır.

Günler ne hızla uzar ve kısalır?

Değişim yıl boyunca sabit değildir. Gündönümlerinde Güneş’in dik açıklığındaki günlük değişim küçülür; gün uzunluğu komşu tarihler arasında çoğu orta enlemde yalnızca saniyeler düzeyinde farklılaşabilir. Ekinokslar yakınında dik açıklık günde yaklaşık 0,4° değişir ve gündüz süresi daha hızlı uzar veya kısalır.

Kuzey orta enlemlerinde mart ve eylül çevresinde günlük değişim birkaç dakika mertebesindedir. Daha yüksek kuzey enlemlerinde büyür; İskandinavya’daki bir değer İstanbul’a doğrudan taşınamaz. Kuzeyde kutup gündüzü sınırına yaklaşırken sıradan günlerin değişimi daha da hızlı olabilir. İlkbaharda akşamların aniden daha aydınlık gelmesinin nedeni, giderek hızlanan bu mevsimsel süreçtir.

Kuzey kış gündönümünden sonra artış önce yavaştır, mart ekinoksu çevresinde hızlanır, sonra haziran gündönümüne doğru tekrar yavaşlar. Tarihsel “on ikide bir” türü kurallar bu iniş çıkışı yaklaşık tarif eder; belirli bir gün için hesaplanan süreyi yerine koymaz. Sonbaharda aynı desen ters yönde yaşanır.

Türkiye’de ve farklı enlemlerde gündüz

İstanbul ile Göreme arasındaki karşılaştırmada kuzey-güney farkını, bir seyahatte ise ufuk ve yükseklik farklarını birlikte düşünün. Daha kuzeyde yaz günleri genel olarak daha uzun, kış günleri daha kısadır. Türkiye’de bir şehir için verdiğiniz süreyi, ülkenin bütününe veya Avrupa’nın daha kuzeyine ait bir tablo olarak sunmayın.

Enlem etkisini başka yerlerde de görebilirsiniz: Roma’nın mevsimsel aralığı Oslo’nunkinden daha küçüktür; Ekvator’a yaklaştıkça günler daha az değişir. Kutup dairelerinin ötesinde doğuşsuz ya da batışsız günler mümkündür. Bu, Türkiye’de yaz gecesinin kısa olmasından farklı bir coğrafi durumdur.

Gündüz süresi, çevrede işe yarar ışık bulunan bütün süre değildir. Sivil alacakaranlık doğuştan önce ve batıştan sonra ek aydınlık sağlar; kaç dakika olduğu mevsim ve enleme bağlıdır. Fotoğraf veya yürüyüş planında iki kavramı ayrı değerlendirin.

Yıl toplamında da ideal merkez geometrisinin yarı-yarıya paylaşımı aynen korunmaz. Disk yarıçapı ve kırılma, görünen güne her gün biraz süre ekler; çoğu yerde yıl boyunca Güneş’in en az bir kısmının ufukta bulunduğu süre yarım yıldan uzundur. Orta enlemlerde toplam ek süre onlarca saat, bazı standart hesaplarda yaklaşık yetmiş saat mertebesinde olabilir; tek bir atmosfer katkısı veya bütün yerler için sabit sayı değildir.