Ban ngày hôm nay dài bao lâu?

Vì sao ngày không dài bằng nhau?

Trục Trái Đất nghiêng khoảng 23,4° so với pháp tuyến quỹ đạo. Mùa hè phía bắc nghiêng về Mặt Trời, một nơi ở bắc ở trên nửa được chiếu lâu hơn trong mỗi vòng quay; mùa đông ngược lại.

Trên thiên cầu, xích vĩ Mặt Trời biểu diễn vị trí bắc–nam so với xích đạo trời. Với người quan sát ở bắc, xích vĩ dương thường làm cung ngày lớn hơn nửa vòng, âm làm nhỏ hơn. Ở xích đạo, chân trời chia các vòng gần làm đôi nên độ dài năm ít thay đổi.

Càng về cực, chân trời cắt đường đi càng xiên và ảnh hưởng mùa càng mạnh. Tới vùng cực có vòng Mặt Trời nằm hoàn toàn trên hoặc dưới chân trời. Hà Nội và Hạ Long có biến thiên mùa rõ nhưng không thể dùng mức tám tới hơn mười sáu giờ của Trung Âu làm số địa phương.

Ba yếu tố trong thời lượng

Xích vĩ đặt đường đi bắc hay nam. Vĩ độ quyết định cung ấy bị chân trời cắt thế nào. Định nghĩa mọc lặn dùng mép trên và khúc xạ làm ngày dài hơn mô hình chỉ xét tâm Mặt Trời ở 0°.

Kinh độ chủ yếu dịch cả hai thời điểm trên đồng hồ trong cùng múi giờ, không phải nguyên nhân chính tạo chênh lệch độ dài ở cùng vĩ độ và ngày. Xích vĩ thay đổi trong ngày gây các sai khác nhỏ khi tính thật chính xác.

Đứng cao với chân trời xa và thấp có thể tăng ngày nhìn thấy do độ hạ chân trời. Nhưng đảo núi ở Hạ Long hoặc nhà trước mặt ở Hà Nội có thể cắt ngắn thời gian nhận nắng thực. Thời lượng Mặt Trời trên chân trời chuẩn khác với số giờ khu vườn hay ban công có nắng.

Ngày phân có đúng mười hai giờ?

Không hoàn toàn. Bán kính Mặt Trời giúp mép trên xuất hiện trước tâm; khúc xạ nâng ảnh thêm. Do đó, ngày theo mọc–lặn dài hơn mười hai giờ một chút ngay khi Mặt Trời ở gần xích đạo trời. Phần tăng phụ thuộc vĩ độ và quy ước, không lấy con số khoảng mười phút của Trung Âu làm số cố định Việt Nam.

Ngày có thời lượng ban ngày bằng mười hai giờ gọi là equilux. Ở nhiều vĩ độ bắc, nó nằm trước phân tháng 3 và sau phân tháng 9. Gần xích đạo, cách xác định còn có đặc điểm riêng; xem phép tính tại địa điểm thay vì nghĩ tên “phân” bảo đảm giờ mọc và lặn cách đúng mười hai giờ.

Tốc độ dài thêm và ngắn lại

Quanh chí, xích vĩ gần cực trị và đổi rất chậm, nên thời lượng ngày thay ít. Quanh phân, xích vĩ đổi nhanh hơn, cỡ 0,4° mỗi ngày, làm chênh thời lượng rõ hơn.

Bắc Việt Nam cũng có nhịp tăng nhanh hơn gần phân và chậm quanh chí, nhưng không có cùng số phút mỗi ngày với vĩ độ Bắc Âu. Sau chí tháng 12, ngày ban đầu dài thêm chậm, tăng nhanh hơn tới khoảng phân tháng 3 rồi chậm dần về chí tháng 6. Nửa năm sau là chiều ngược lại.

Các quy tắc ước lượng chia năm thành phần chỉ mô tả đường cong. Muốn biết hôm nay dài thêm bao nhiêu phải dùng ngày, tọa độ và cùng định nghĩa chân trời; không suy từ một con số tăng đều cả mùa.

So địa điểm và thời gian có ánh sáng

Hà Nội và Hạ Long ở vĩ độ khá gần nhau nên chênh do vĩ độ nhỏ hơn nhiều so với chuyến đi từ Việt Nam tới Bắc Âu. Đi xa về phía cực làm biên độ mùa tăng; tới vùng cực có ngày không có mọc hoặc lặn. Độ cao địa hình và chân trời thực có thể quan trọng hơn chênh nhỏ giữa hai nơi gần nhau.

Độ dài ban ngày không phải toàn bộ thời gian còn đủ sáng. Chạng vạng dân dụng thêm ánh sáng trước mọc và sau lặn. Ở nhiệt đới cửa sổ này thường trôi nhanh, nên hãy tính cả hai nếu chuẩn bị đi bộ hoặc chụp ảnh.

Khúc xạ và bán kính còn khiến tổng thời gian Mặt Trời nhìn thấy trong năm hơi hơn nửa năm tại nhiều địa điểm lý tưởng. Không nên biến ví dụ số giờ cộng thêm của vĩ độ trung bình thành một số cố định cho Việt Nam; mùa và định nghĩa ảnh hưởng kết quả.