Mặt Trời mọc và lặn lúc nào? Hiểu giờ và hướng quan sát

“Mặt Trời mọc” được định nghĩa thế nào?

Trong đời thường, đó là lúc ánh Mặt Trời đầu tiên ló lên. Để tính được, phải chọn một chân trời lý tưởng, không bị núi, nhà hay cây che. Thời điểm chuẩn dùng mép trên của đĩa, không phải tâm.

Đĩa Mặt Trời có bán kính khoảng 16 phút cung. Khi mép trên vừa tới chân trời, tâm vẫn ở dưới. Khúc xạ gần chân trời còn nâng ảnh khoảng 34 phút cung trong khí quyển chuẩn, hơn đường kính góc Mặt Trời một chút. Hai đóng góp cho độ cao tâm chuẩn khoảng −0,833° lúc mọc hoặc lặn.

Đây là quy ước hữu ích để so bảng thời gian và phép tính. Nó không khẳng định mọi sáng ngoài biển hay trong thành phố đều có cùng độ khúc xạ hoặc cùng đường chân trời thực.

Những yếu tố làm giờ thay đổi

• Vĩ độ quyết định góc đường đi hằng ngày và mức biến đổi theo mùa. Càng xa xích đạo, chênh lệch trong năm thường càng lớn.
• Ngày quyết định xích vĩ Mặt Trời, thay đổi giữa khoảng +23,4° và −23,4° qua năm.
• Kinh độ dịch giờ Mặt Trời trong cùng múi giờ: 1° tương ứng khoảng bốn phút về thời gian quay. Nơi phía đông thường gặp cùng giai đoạn sớm hơn, nếu so các điều kiện khác tương tự.
• Múi giờ đổi con số trên đồng hồ, không đổi hiện tượng. Hãy đọc theo múi giờ đang chọn, không sao chép giờ từ một thành phố khác.

Phương trình thời gian còn khiến giờ Mặt Trời thật lệch giờ trung bình tới khoảng một phần tư giờ. Vì thế, giữa mọc và lặn không mặc định là 12:00 trên đồng hồ.

Cung ban ngày và vai trò của mùa

Mặt Trời vạch một đường gần song song với xích đạo trời trong mỗi ngày. Phần trên chân trời là cung ban ngày; hai lần cắt biên tương ứng mọc và lặn. Trong mô hình lý tưởng có xích vĩ không đổi, chúng gần đối xứng quanh trưa Mặt Trời thật, khi Mặt Trời qua kinh tuyến trên.

Ở bán cầu bắc, xích vĩ dương quanh tháng 6 làm cung trên chân trời dài hơn, xích vĩ âm quanh tháng 12 làm ngắn hơn. Xích đạo chia các vòng gần làm đôi nên ngày quanh mười hai giờ. Càng về cực, biến đổi càng mạnh, tới mức có giai đoạn không mọc hoặc không lặn.

Hà Nội và Hạ Long nằm trong vùng nhiệt đới, nên độ biến thiên không giống mức tám giờ giữa hai mùa ở Trung Âu. Mặt Trời có thể qua kinh tuyến ở phía bắc hoặc nam tùy ngày, chứ không luôn ở nam lúc trưa. Vì xích vĩ vẫn đổi ngay trong một ngày, phép tính chính xác phải tìm nghiệm thời điểm, không chỉ dùng một hình vẽ cố định.

Vì sao nhìn thực tế có thể khác bảng?

Khúc xạ biến đổi: nhiệt độ, áp suất và lớp không khí sát mặt nước làm ảnh nâng khác giá trị chuẩn. Sai khác có thể tới vài phút, mạnh hơn ở vĩ độ cao với đường đi thoải.

Chân trời thật: nhà cao ở Hà Nội hay đảo, núi đá ở Hạ Long có thể làm Mặt Trời xuất hiện muộn và biến mất sớm. Hướng nhìn ra biển cũng phải thật sự thoáng, không chỉ ở gần bờ.

Độ cao người quan sát: đứng cao trên vùng thấp hoặc biển có thể nhìn chân trời hạ xuống, thấy mọc sớm và lặn muộn hơn. Quy mô ở một điểm cao khoảng 100 m có thể cỡ một hoặc vài phút tùy hình học. Độ cao trên mực biển không tự thay thế bản đồ địa hình; núi trước mặt có thể gây tác động ngược.

Gợi ý quan sát và chụp ảnh

Mặt Trời mọc là kết thúc chạng vạng dân dụng buổi sáng, không phải lúc trời vừa bắt đầu sáng. Hãy tới trước để chuẩn bị ảnh. Điểm mọc cũng dịch theo mùa: phía bắc hoặc nam của hướng đông tùy xích vĩ; tương tự với điểm lặn quanh hướng tây. Không lấy các phương vị tính cho 50° bắc áp vào Việt Nam.

Ngày ngắn nhất không bắt buộc có giờ lặn sớm nhất, và ngày mọc muộn nhất có thể lệch sang thời điểm khác. Phương trình thời gian dịch cả khoảng ban ngày trên đồng hồ trong khi độ dài thay đổi chậm quanh chí. Các ngày cụ thể phải tính tại địa điểm của bạn.

Đừng nhìn thẳng Mặt Trời không bảo vệ, kể cả lúc thấp hoặc bị mù làm có vẻ dịu. Không nhìn qua ống nhòm hay kính ngắm quang học chưa có bộ lọc phù hợp.