Hành tinh
Nghịch hành: vì sao hành tinh có vẻ đi ngược giữa các sao?
Giải thích ngắn gọn
Trong một thời gian, hành tinh dường như đi từ đông sang tây so với sao nền, thay vì hướng đông thông thường. Đây là nghịch hành biểu kiến do góc nhìn từ Trái Đất đang chuyển động. Hành tinh không đảo chiều quay quanh Mặt Trời. Apphemeride liệt kê thời điểm bắt đầu và kết thúc thành hai loại sự kiện.
Thuận hành, đứng yên và nghịch hành
Thông thường hành tinh dịch từ tây sang đông qua nền sao. Chuyển động thuận này chậm, cần nhiều ngày để nhận thấy. Nó khác hẳn việc cả bầu trời mọc ở đông và lặn ở tây trong một ngày do Trái Đất tự quay.
Trước xung đối một thời gian, hành tinh ngoài chậm dần theo tọa độ biểu kiến, gần như đứng yên rồi đổi sang phía tây. Đó là điểm dừng đầu. Sau vài tuần hoặc vài tháng, điểm dừng thứ hai xuất hiện và chuyển động thuận trở lại. Hai tọa độ trên thiên cầu có thể tạo vòng, chữ S hoặc đường gấp khúc.
Chuyển động thật quanh Mặt Trời vẫn cùng chiều. Trong góc nhìn nhật tâm, hiện tượng đi ngược này không xuất hiện theo cùng nghĩa; tốc độ quỹ đạo vẫn thay đổi trên elip, không phải tất cả đều chạy đều. Quanh điểm dừng, hành tinh ở gần những sao nền tương tự suốt nhiều ngày, thuận lợi để nhận diện hoặc chụp ảnh cùng một sao sáng.
Trái Đất vượt hành tinh ngoài
Hãy hình dung bạn đi trên xe nhanh vượt một xe chậm. Xe kia vẫn tiến về trước nhưng so với phong cảnh xa có vẻ trôi lùi trong lúc bạn vượt. Với hành tinh, góc nhìn từ vị trí chuyển động của Trái Đất tạo hiệu ứng tương tự.
Trái Đất ở quỹ đạo trong, nhanh hơn và vượt hành tinh ngoài quanh xung đối. Vì vậy, xung đối nằm gần giữa đợt nghịch hành, cũng là giai đoạn hành tinh thường sáng, lớn và hiện cả đêm.
Sao Hỏa nghịch hành khoảng hai tháng rưỡi, quét cung cỡ 10–20°. Sao Mộc khoảng bốn tháng và gần 10° hoặc nhỏ hơn; Sao Thổ khoảng bốn tháng rưỡi, chừng 7°. Sao Thiên Vương và Sao Hải Vương có thể nghịch hành gần năm tháng nhưng cung chỉ vài độ. Đây là quy mô điển hình, không phải mọi đợt có thời lượng và hình dạng giống nhau.
Sao Thủy và Sao Kim vượt Trái Đất
Với hành tinh trong, vai trò đảo lại: chúng đi nhanh hơn, vượt Trái Đất từ phía quỹ đạo trong. Chuyển động nghịch xuất hiện quanh giao hội dưới. Sao Thủy thường khoảng ba lần mỗi năm, mỗi lần gần ba tuần. Sao Kim khoảng 19 tháng một đợt, kéo dài gần sáu tuần.
Cả hai gần Mặt Trời khi ấy nên khó theo dõi toàn bộ vòng trực tiếp. Trước và sau giao hội dưới, Sao Kim có đĩa lớn, lưỡi liềm hẹp thay đổi rõ qua các ngày. Chỉ dùng quang học khi Mặt Trời đã lặn hoàn toàn, hoặc kết thúc trước lúc mọc vào buổi sáng; không dò sát Mặt Trời.
“Nghịch hành Sao Thủy” xuất hiện nhiều trong chiêm tinh. Về thiên văn, đó là hiệu ứng hình học có thể tính chính xác, không phải cơ sở khoa học để dự đoán trục trặc giao tiếp, chuyến đi hay số phận cá nhân. Apphemeride không suy ra các tác động chiêm tinh này.
Vòng, chữ S và lịch sử khoa học
Độ nghiêng quỹ đạo làm hành tinh đồng thời thay đổi vị trí bắc–nam so với hoàng đạo. Kết hợp với sự đảo chiều đông–tây, đường biểu kiến mở thành vòng, chữ S hoặc dạng gấp khúc. Hai đợt khác nhau của cùng hành tinh có thể không giống hình vẽ mẫu.
Các vòng hành tinh là câu hỏi lớn của thiên văn cổ. Ptolemy mô tả bằng các ngoại luân trong mô hình địa tâm. Copernicus giải thích tự nhiên bằng việc Trái Đất cũng chuyển động quanh Mặt Trời. Sau đó, từ số đo Sao Hỏa của Tycho Brahe, Kepler tìm ra quỹ đạo elip và các quy luật chuyển động.
Để tự theo dõi, Sao Hỏa là mục tiêu tốt. Cứ một đến hai tuần chụp hoặc vẽ lại vị trí so với các sao, bắt đầu trước điểm dừng đầu và kéo tới sau điểm dừng sau. Ở Hà Nội hoặc Hạ Long, hãy dùng các tối đủ quang; những khoảng trống vì mưa không làm thay đổi quy luật quỹ đạo. Chọn sao sáng lân cận làm mốc và giữ hướng ảnh nhất quán.
Xem trong Apphemeride
Xem trong Apphemeride
Danh sách sự kiện có Bắt đầu nghịch hành, Kết thúc nghịch hành và xung đối ở giữa, với khoảng xem trước tới hai năm và nhắc nhở. Màn hình Không gian đặt các hành tinh tại vị trí 3D được tính, để bạn thay thời gian và thấy Trái Đất vượt hành tinh ngoài.
Trên trang hành tinh, tọa độ hoàng đạo theo thời gian giúp đọc sự đổi hướng. Đây không phải lời hứa có một vệt vòng biểu kiến được vẽ sẵn cho mọi mục tiêu. Hành tinh, sự kiện và du hành thời gian thuộc bản đầy đủ. Xem sự kiện thiên văn và Hệ Mặt Trời 3D.
Câu hỏi thường gặp
Sao Thủy nghịch hành nghĩa là gì?
Nó dịch về tây so với sao nền trong khoảng ba tuần quanh giao hội dưới, thường khoảng ba đợt mỗi năm. Đây là chuyển động biểu kiến khi nó vượt Trái Đất, không phải đảo chiều quỹ đạo thật.
Hành tinh có thật sự đi lùi không?
Không theo nghĩa quay quanh Mặt Trời. Hướng chuyển động tương đối trên thiên cầu đổi do chúng ta quan sát từ Trái Đất đang chuyển động. Nghịch hành là hiệu ứng quan sát thật, nhưng không phải hành tinh quay ngược đường đi của nó.
Sao Hỏa nghịch hành bao lâu?
Khoảng 60–80 ngày, cỡ hai đến hai tháng rưỡi, quét cung khoảng 10–20°. Chu kỳ lặp lại quanh xung đối khoảng 26 tháng. Thời lượng chính xác tùy từng đợt.
Vì sao hành tinh nghịch hành quanh xung đối?
Trái Đất đang vượt hành tinh ngoài ở cùng phía Mặt Trời. Hướng ngắm đổi nhanh so với nền sao xa và lấn át chuyển động đông thông thường. Vì vậy, xung đối thường gần giữa đoạn nghịch hành.
Hướng dẫn liên quan
Tính năng
- Sự kiện – 30 loại hiện tượng, mưa sao băng và tìm kiếm tùy chỉnh.
- Thuật ngữ thiên văn
