Nhật thực: hình thành, nơi nhìn thấy và quan sát an toàn

Vì sao không có mỗi tháng?

Mặt Trăng về hướng Mặt Trời mỗi tháng nhưng quỹ đạo nghiêng khoảng 5° so với mặt phẳng Trái Đất quanh Mặt Trời. Đa số lần nó đi phía bắc hoặc nam đĩa sáng. Chỉ trăng mới gần một nút quỹ đạo, nơi hai mặt phẳng cắt nhau, mới đưa bóng tới Trái Đất.

Khoảng hai mùa thực mỗi năm tạo các cửa sổ vài tuần. Toàn thế giới có ít nhất hai và nhiều nhất năm nhật thực một năm. Cùng kiểu hình học có thể gần lặp theo chu kỳ Saros cỡ 18 năm, 11 ngày và 8 giờ. Phần tám giờ làm Trái Đất quay thêm, dịch lần sau khoảng một phần ba vòng về tây; không phải lịch trở lại cùng thành phố.

Ba kiểu nhật thực

Trong **bóng tối, nguồn Mặt Trời bị đĩa trăng che hoàn toàn. Trong nửa tối, chỉ một phần nguồn bị che. Nếu đỉnh nón bóng tối kết thúc trước bề mặt, phần kéo dài phía sau là đối bóng**.

• Toàn phần: bóng tối tới mặt đất; trong dải thường chỉ vài trăm kilômét, quang cầu tắt từ vài giây tới vài phút và vành nhật hoa hiện ra. Giới hạn cực đại lý thuyết khoảng bảy phút rưỡi.
• Hình khuyên: Mặt Trăng có kích thước góc nhỏ, để lại vành sáng. Không có giai đoạn an toàn để bỏ kính.
• Một phần: người quan sát ở nửa tối ngoài đường trung tâm, hoặc toàn cầu chỉ có phần bóng này chạm Trái Đất.

Gamma mô tả khoảng cách nhỏ nhất của trục bóng tới tâm Trái Đất, bằng đơn vị bán kính xích đạo. Gần 0 thì đường đi trung tâm hơn, gần ±1 thì sát rìa Trái Đất. Nó không thay thế tính toán địa phương.

Độ lớn khác diện tích bị che

Độ lớn nhật thực mô tả phần đường kính Mặt Trời bị Mặt Trăng lấn vào. Phần diện tích bị che là tỷ lệ trên toàn bộ đĩa. Hai đĩa tròn chồng nhau tạo miền dạng thấu kính, nên các tỷ lệ không bằng nhau.

Che nửa đường kính không có nghĩa mất nửa diện tích. Đối với ánh sáng cảnh, diện tích còn lại có vai trò trực tiếp hơn. Chỉ khi che rất nhiều, cỡ 90% hoặc cao hơn, thay đổi ánh sáng thường mới rõ với nhiều người; điều kiện trời và thích nghi mắt cũng ảnh hưởng. Cảnh có vẻ dịu không làm Mặt Trời an toàn cho mắt.

Nơi quan sát và thời điểm

Bóng có thể chạy trên mặt đất hơn một nghìn kilômét mỗi giờ, vẽ một dải hẹp. Ở một điểm cố định, toàn phần trung bình cách nhau nhiều thế kỷ; đây là thống kê, không phải chu kỳ đều của từng nơi. Nhật thực một phần thường gặp hơn.

Với Hà Nội, Hạ Long hay điểm du lịch khác, phải kiểm tra nó nằm trong dải trung tâm hay chỉ vùng một phần. Mặt Trời cao bao nhiêu? Sự kiện đã bắt đầu trước mọc hay kết thúc sau lặn không? Một lần toàn phần ở nơi khác trong khu vực không tự trở thành toàn phần tại bạn. Không có một ngày “nhật thực tiếp theo tại Việt Nam” duy nhất cho mọi tọa độ.

Có thể quan sát gián tiếp ảnh Mặt Trời qua lỗ nhỏ chiếu lên bề mặt trắng, không nhìn xuyên lỗ về Mặt Trời. Khe lá cây cũng tạo nhiều ảnh lưỡi liềm trên đất. Chiếu bằng quang học chỉ khi thiết bị và hướng dẫn nhà sản xuất cho phép; không dùng tùy tiện kính bất kỳ.