Pha Mặt Trăng: từ trăng mới tới tròn và trở lại

Ánh sáng và góc nhìn

Mặt Trăng phản xạ nắng chứ không tự phát ánh sáng khả kiến như một ngôi sao. Khi nó gần hướng Mặt Trời, mặt đêm quay về phía ta: trăng mới. Khi gần đối diện, gần toàn bộ bán cầu hướng về ta được chiếu: trăng tròn. Bóng Trái Đất không tạo các pha thông thường; chỉ liên quan nguyệt thực.

Bốn pha chính được định nghĩa bằng chênh kinh độ hoàng đạo địa tâm:

Định nghĩa kinh độ không bảo đảm đúng các phần trăm lý tưởng vì còn vĩ độ và khoảng cách hữu hạn. “Một phần tư” của chu kỳ, cách gọi quarter trong tiếng Anh, vẫn cho hình bán nguyệt trên đĩa. Giữa các mốc là lưỡi liềm và khuyết lồi, tăng hoặc giảm phần sáng.

Tháng giao hội và tuổi trăng

Mặt Trăng đi một vòng so với sao trong khoảng 27,32 ngày. Trái Đất đã tiến trên quỹ đạo nên nó cần thêm thời gian để trở lại cùng tương quan với Mặt Trời: tháng giao hội trung bình 29,53 ngày. Các vòng thực lệch nhau nhiều giờ vì quỹ đạo không tròn và tốc độ thay đổi.

Tuổi trăng là thời gian từ trăng mới gần nhất. Khoảng ba ngày thường là lưỡi liềm tối, 7,4 ngày gần thượng huyền, 14,8 ngày gần tròn; đây là mốc trung bình, không phải lịch đúng cho mọi tháng. Một vòng hoàn chỉnh gọi là lunation và có thể biểu diễn phần trăm tiến trình.

Phần sáng không tăng tuyến tính với tuổi. Hai lần cùng tuổi có thể có tỷ lệ sáng khác do hình học và tốc độ quỹ đạo. Muốn đọc chính xác cần mô hình Mặt Trăng đầy đủ. Tuổi thiên văn cũng không tự bằng một ngày lịch âm hoặc quyết định lễ hội truyền thống.

Trăng đang lớn hay đang tàn?

Ở nhiều cách nhìn bán cầu bắc, phần sáng phải thường gợi trăng lớn dần, trái gợi trăng tàn. Tuy nhiên, góc nghiêng theo giờ, vĩ độ và cách xoay ảnh rất quan trọng. Trong vùng nhiệt đới, lưỡi liềm có thể nghiêng như chiếc thuyền. Đừng dùng trái–phải của mọi ảnh làm quy tắc không ngoại lệ.

Thời gian xuất hiện là gợi ý bổ sung: lưỡi liềm buổi tối ở tây thường đang lớn, lưỡi liềm sáng sớm ở đông đang tàn. Thượng huyền thuận lợi buổi tối và thường lặn quanh nửa đêm Mặt Trời địa phương; hạ huyền thường mọc quanh đó và thuận lợi sáng sớm. Trăng tròn có thể hiện gần suốt đêm. Các giờ là quy mô gần đúng; ở Hà Nội, Hạ Long vẫn phải đọc giờ mọc lặn và hướng qua kinh tuyến thực.

Chọn pha theo mục tiêu

Trăng tròn đẹp bằng mắt nhưng ánh chiếu gần hướng nhìn làm địa hình ít bóng, dễ phẳng qua kính. Gần đường phân sáng tối, Mặt Trời thấp trên bề mặt trăng khiến núi và miệng hố đổ bóng dài. Các ngày từ lưỡi liềm tới sau thượng huyền thường cho nhiều chi tiết nổi khối.

Muốn xem sao yếu, sao băng hoặc Dải Ngân Hà thì chọn cửa sổ ít trăng, thường quanh trăng mới hoặc lúc trăng dưới chân trời. Pha sáng và độ cao cùng quyết định mức ảnh hưởng. Mùa mưa hay mù thực tế vẫn phải kiểm tra riêng.